KAPITENI DETIT MURAT VERO ÇEPAJ

Qatip Mara      

  ( Shokut, e mikut tim te paharruar  )      


 131.jpg

      Murat Vero Çepaj ka lindur në vitin 1949 në lagjen “Muradie”  të qytetit Vlorë  U ndesh që fëmijë me varfërinë, me sistemin e triskëtimit që raciononte kafshatën e gojës Ishte fëmijë i qetë, i urtë, dhe  i dashur me shoqërinë   e  lagjes. Të gjithë e donin dhe e respektonin. Ishte shumë i talentuar për interpretime, për imitime humoristike. Zërin e kishte melodioz si të zogjve të qiellit Fishkëllinte meloditë e këngeve të muzikës së lehtë.Këngët labe me emocione e gjithë gëzim i këndonte. Fytyra e tij e qeshur, me flokët kaçurela ndriçohej e shkëlqente nga zemëra e tij kristalore. Zemëra e tij ishte bujare, shumë humanitare.e dashuri gjithmonë  dhuronte.

             Murati mësonte në shkollë në kushte shumë të vështira.Ishte djalë shumë i zgjuar, kishte intuitën e të kuptuarit të koncepteve kryesore në lëndët mësimore.Mbaroi me suksese shkollën 7-vjeçare . Gjendja e varfër ekonomike e detyruan ti vinte në ndihmë familjes duke filluar punë  në moshën 14 vjeçare. Në ndërmarrjen e peshkimit u angazhua me përkushtim duke punuar  natën me anijet e peshkimit. Ishte  i shkathët në kryerjen e veprimeve në grupin e punës gjatë natës mes vështirësive në detin e hapur me të papriturat në fenomenet detare.U dallua për disiplinë të ndërgjegjëshme në shërbimin cilësor të peshkimit duke rritur rendimentin e punës kolektive të anijes së peshkimit.

          Nisi dhe mbaroi me sukses shkollën e mesme të peshkimit në Durrës.U kualifikua me nivel të lartë shkencor për ujërat detare dhe mbi biologjinë e rritjes së peshkut.  Murati lexonte shumë libra artistike, të cilat i diskutonte me rrethin e tij shoqëror, duke treguar aftësi analizuese, interpretuese të vlerave artistike të personazheve kryesore, ishte shumë i qartë në komunikim, oratoria e tij ishte mahnitëse. Edhe pse nuk kishte kryer arsimin e lartë  ai kishte fituar në mënyrë autodidakte kulturë  intelektuale dhe bisedonte e diskutonte  problem të ndryshme me saktësi  shkencore, si në prozë apo poezi, si në fushën e historisë apo të biologjisë.

9.jpg

           Ishte i  barabartë me një inxhinjer peshkimi, ai dinte të kryente operacione organizimi në ndërmarrjen e peshkimit, e cila duke parë aftësitë organizuese dhe drejtuese të Muratit  e emëroi Kapiten të anijes “Jeronim De Rada”.   Kapiteni anijes Murat Çepai u shqua në punën e tij drejtues  jo vetëm në mirëmbajtjen e anijes por edhe  në rendimentin e punës duke realizuar e tejkaluar detyrat e planit të caktuar nga ndërmarrja e peshkimit Vlorë. Anija  që drejtonte Murati shkëlqente nga boja dhe estetika e mirëmbajtjes, riparimet e kujdeshme që ai kryente me mjeshtërinë e tij kursenin të ardhura financiare për ndërmarjen. Kur shkonte anija e tij në kantierin e riparimit në Durrës qëndronte shumë pak kohë, sepse duart  e shkathta të kapitenit të pa lodhur Murat Çepaj e kishin mirëmbajtur anijen cdo ditë  me shërbim të kujdesshëm.

         Pasioni tij për drejtimin e anijes ishte shumë i spikatur, i vlerësuar shumë nga drejtoria e    ndërmarrjes, e cila e caktoi Muratin në komisjonin e strehimit dhe korespodent   të gazetës “Zëri Vlorës” e gazetës “Puna”. Shkrimet e Muratit  në gazeta pasqyronin me realizëm përvojën  pozitive të kolektivit të ndërmarrjes së peshkimit,duke evidentuar vlera në organizimin dhe menaxhimin e punës në detë  me vështërsitë e motit

Murat Çepaj  kishte lidhje të gjerë shoqërore në të gjithë zonat e Shqipërisë. Ai kishte miqësi me shumë intelektualë në Tiranë, Shkodër, Durrës, Sarandë, Gjirokastër, Berat – Fier- Lushnjë. Të gjithë e mirëprisnin dhe prej tij mësonin për detin, por edhe peshkun më të mirë  të dhuruar prej tij shijonin. Murati kishte shumë miqësi me ish kryeredekatorin e “Zërit Vlorës” Dasho Matodashaj, ish redaktorin  Kleo Latin, me shkrimtarin Xhevahir Lleshi, dhe me shumë inxhinjerë , mjekë e ushtarakë me të cilët shkëmbente vizita reciproke  familjare duke treguar respektin për njëri-tjetrin. Zhvillimi dhe konsolidimi personalitetit të Muratit  tërhoqi vemendjen e opinionit të gjerë shoqëror, dhe vlerësonin sjelljen e kulturuar në mjedisin shoqëror që ai manifestonte me të gjithë njerëzit në lagje, punë e kudo.

      Murat Çepaj kishte shpirtin e sakrificës, të inisiativës, të guximit, të këmbënguljes dhe vendosmërinë për të realizuar ato që të premtonte. Me humanizmin e tij tregonte botën e pasur shpirtërore që zemëra e tij fisnike prodhonte, duke rrezatuar gjithmonë dhëmbshurinë e tij për gjithë njerëzit  që e respektonin. Edhe kur ndonjëherë ishin të trishtuar, prania  tij i bënte të gëzuar, u jepte zemër  për të jetuar duke punuar, me optimizëm vështirësitë  për të  përballuar.,.gjithmonë zbukuronte kuvendin kur fliste me horizontin kulturor, ishte fjalë embël me biseduesit duke fituar admirimin e të gjithëve.. Shpirti i Muratit ishte altruist, humanitarë me shumë dhembshuri të pa krahasueshme

           Pesëmbëdhjetë vjetë më parë,  mes detit në suferinë e dallgëve  të tërbuara si egërsira kishte mbetur në rrethim kapiteni trim Murat Çepaj. Të gjithë ishin me sy nga bregdeti me ankthin  tërë hidhërim, prisnim me gjak të ngrirë të këthehej i dashuri  Murat Çepaj. Në shtëpi e prisnin me padurim djemtë dhe bashkëshortja, që kurrë në mendje nuk u shkonte se Murati me dallgët e detit egërsirë luftonte, që të triumfonte dhe nga  vdekja të shpëtonte, sepse familjen e tij shumë e donte, pa u takuar çdo ditë Murati  nuk duronte.  Kaluan ditë e kaluan netë që nënë  Farfuria  dhe  bashkëshortja Trëndafile  me zemëra të ngrira nga dera shikonin. Hamendjet e tyre qakullonin dhe  me iluzionet e shpresës vazhdonin të besonin se Muratin përsëri do ta takonin. Deti i egërsuar  ato ditë heshti, asgjë nuk tregonte. Pikëllimi dhimbjes së mungesës së Muratit të gjitha zemërat i gozhdoi .Ajo natë e mallkuar tragjedi shkaktoi  Kanali Otrantos   pa mëshirë Muratin  e gllabëroi. Deti me dallgët e tij  ashpër  e sulmoi ?   

             Fati tij këtë herë e tradhëtoi. Në errësirën e natës , në thellësi të detit zemëra e tij ndaloi. Me dallgët e tërbuara çfarë bisedoi ? Fytyra e tij e trishtuar mëshirë u kërkoi. Bregdetit shqiptar sinjal i lëshoi . Në mes dallgëve të egëra ndihmë u kërkoi. Egërsia e dallgëve të detit  ndërlidhjen pengoi. Ndoshta  askush sinjalin e kapitenit Murat Çepaj nuk e dëgjoi. Zotit në qiell ndihëm i kërkoi.  Salvaxhentja e  Muratit nuk e shpëtoi.. Trupi Muratit nuk dihet vallë ku  qëndroi. ?  Zemëra e Muratit dhe fytyra e tij e bukur këtë humbje nuk e meritoi. 35 vite  në peshkim punoi me krenari e guxim detin sfidoi. Me pasion detin e studionte, si një biologë i talentuar shumë gjëra tregonte. Murati u rrit me aromën e detit, trupi tij kur notonte mbi ujë fluturonte. Sa shumë Murati me pasion detin e dashuronte, ndoshta edhe deti shumë e dëshironte.

      Nëna e tij  Farfuri Çepaj , kur fatin tragjik  të djalit të madh Muratit mësoi, asnjëherë nuk besonte se në thellësinë  e detit  trupi i  Muratit qëndronte. Shikimi saj i  trishtuar  në dritare priste  çdo orë  djalin e dashur ti vinte. Zemëra e nënës së munduar digjej  nga malli , në sokak i dukej se do i  vinte djali.  Dallgët e detit i dilnin në gjumë, zgjohej e përlotur me hidhrimë si lumë   .Me ëndërra   trishtuar në çdo qelizë dëshpëruar  mbeti detit duke kërkuar.  Me fytyrë të pikëlluar rrinte natën zgjuar. Me buzë  drithëruar  e zemër trishtuar fliste  me detin e mallkuar Kaluan ditë e kaluan netë nga meraku djalit  ajo u tretë   Tragjedisë  së djalit, me hidhrim e me shpresë , pak kohë i bëri qëndresë. Një fjalë që dëgjonte, se djali jetonte, fytyrën shpresa ja ndriçonte. Në dritaren përballë xhamisë së lagjes “Muradie”  Vlorën, me sy të lotuar ishte e përqëndruar  natë e ditë duke shikuar. Vrojtonte e me ankth  e shpresonte Muratin ta takonte. Kur dikush  afrohej  afër avllisë kalonte, i dukej sikur zërin e djalit dëgjonte Tek parmaku dritares në pozicion qëndronte.Muzgu mbrëmjes shikimin  ja pengonte, aty tek parmaku dritares  ajo dremiste dhe Muratin ëndërronte. Në vjeshtën e vitit 1996 zemëra e saj e hidhëruar, mungesën e djalit të dashur nuk e kish përballuar. Me shikim nga dritarja rrugës duke kërkuar, zemëra kish ndaluar. Pushoi zemëra e nënës  bujare, ndaloi frymëmarrjen nëna halle madhe, mbylli sytë për jetë me brenga e trishtuar . Djemtë, vajzat, nipërit dhe mbesat e saja  të hidhëruar e duke lotuar përcollën në banesën e përjetshme , nënën shumë të dashur, gjyshen gojë mjaltë, vjerrën shëmbëllore, tezen engjëllore, hallën zemër madhështore. Pranë varrit të saj një varr tjetër është sajuar për Muratin e paharruar.

        Kaluan shumë vjetë që nuk e shohim Murat Çepaj, nuk dëgjojmë zërin e tij të ëmbël. Na mungon shumë Murat Çepaj. Na mungon shumë fytyra  e tij gazmore. Na mungon sjellja e tij shëmbëllore.Na  mungon Murat Çepaj që nuk zvëndësohet. Edhe në endërra kur e shohim , me të dot nuk ç’mallohemi. Kujtoj me mall fëmininë dhe loti  për Muratin më djeg në sy. Kujtoj rininë dhe malli për Muratin  më djeg në gji. Kur eci bulervardit të Vlorës edhe këmbët më dridhen , ndjejnë mungesën e hapave të tij.Ishim bashkë shokë gjithmonë të pandarë  Vlora pa të nuk më shijon. Edhe deti  për tu larë më hidhron. Peshkun për ta ngrënë shumë  më trishton .Edhe detin për ta parë zemëra nuk ma don .Kaluan 15 vjetë  që deti e mban    gjirin e tij dhe vetëm në ëndërra mund ta takojmë. Zoti e bekoftë kudo që të jetë. Shpirti Muratit është pranë familjes së tij të dashur, pranë djemëve e gruas besnike që me kurajo burri e me shumë ndershmëri  drejton familjen e shenjtë të Murat Cepajt, pranë vëllezërve, motrave ,nipërve e mbesave ,  të cilët janë ndarë vetëm fizikisht  me njeriun e tyre më të dashur dhe shiprtërisht do të jenë gjithmonë bashkë edhe pas vdekjes.

Qatip Mara

                          13 tetor 2011

MË JEP FAQEN SE PLASA!

Vullnet Mato
vullnet-mato.jpg
 
“-Më jep faqen se plasa!
-Jo se na sheh bab’ Hasa!”(Popullore)
 
Vërtetë ajo dashuri ishte me siklet,
kur vajza s’e jepte faqen për kiamet,
por dhe dashuria e sotme ka minus,
që të lejon të pish menjëherë në pus.  
 
Nëse do të arrihej qielli menjëherë,
disa njerëz Tokën do e kishin dhjerë,
do të bënin dashuri në çdo planet,
do linin me barrë dhe hënën vetë. 
 
Do mbushej kozmosi me satelitë,
Do pengohej dielli të hidhte dritë.
Dhe në mizërinë me satelitë kopila,
S’do dihej ati, biri, nëna dhe bija  
 
Shyqyr nuk fluturon djali si zog,
që të përgjigjet para vajzës në tokë.
Se po kaloi pragun e qejf venusit,
koka i lidhet padashur te litari i pusit. 

Di e sheh ky,syri i plakut

(poezi)

Nga   Përparim    Hysi

Di e sheh ky,syri i plakut,
Në shezlongën që po fle
Në lëviz tensioni i gjakut,
Ka një shkak e ka një pse.

Në shullë tek”piqesh” shtrirë
Si të jesh në botën tjetër
Mëndja ime zë vë “brirë”
Nuk gjykon më si i vjetër.

Zë afrohem me ngadalë
Mos nga gjumi mos të zgjoj
Tash sa “s’të ha të gjallë”
Se shikoj… e mbes pa gojë.

Bëhem gati belbacak
Mëndja doli nga burgjia
Harroj fare që jam plak
Më verboi,moj,bukuria.

Ashtu mbes… i verbuar
Pamja jote më hutoi
Në shezlong tek fle shpenguar
Seç të shoh,plakun harroj.

Një kafe në ishull

   Tregim Nga Xhevahir Cirongu

 

Me të vërtet, ai ishull kishte magjinë e vet.Kur shkoje aty, vetja të dukej sikur kishe të bëje në një botë botë tjetër.Eh, sikur gjithë bota të ishte si ai ishull?!…Vizitorët e të pesë kontinenteve do të ndalonin aty, për të bërë pushimin pas një rruge të gjatë nëpër dete e oqeane.

Sigurisht, ai që udhëton në rrugë detare me traget, apo me anije; e ka të domosdoshëm edhe një pushim sa do i vogël qoftë ai.

  Pikërisht, ky pushim i qetë dhe i ëmbël, bëhet aty në këtë ishull.Ai laget nga ujrat e detit mesdhe dhe të oqeaneve.Dallgët godasin me forcë bregun shkëmbor.Oshëtima e zhurmave të dallgëve, dëgjohen deri në qytetin Guri i Bardhë.

  Andej nga perëndimi i këtij qyteti, poshtë këmbëve ku mbarojnë së ndërtuari pallatet, shtrihen tokat e mbjella të fushës, të cilat puthen me detin.Tingujt që përplasen në faqen e malit, rikthehen prapë andej nga vinë.Rezonanca e tingujve të dallgëve, mbas përplasjes në bregun shkëmbor të ishullit dhe malit; formojnë kordonin e një orkestre të vërtetë.

Valët zanore që përhapen në ajër, dirigjent kanë bregun e ishullit dhe shpatet e malit Guri i Bardhë.Kjo melodi e habitshme, dhe bukuria piktorekse e ishullit të rrëmben e të mban në gjirin e vet.

      Qyteti i Bardhajve ka të veçantat e vet.Ai dallohet nga qytetet e tjera të atij vendi.          Ka histori e kulturë të leshtë.Njerëz me zemër të bardhë.Peti u ul në një cep të lokalit.Ishte e  vetme tavolinë boshë.Vështroi rreth e rrotull lokalit.Sigurisht, për të parë ndonjë të njohur.  Por më kot.Asnjë nuk pa!

Nga xhepi nxori paketën e cigareve dhe e vendosi mbi tavolinë.Nxori një cigare prej saj.E vendosi në buzë.Pastaj, ashtu si gjithë të tjerët e ndezi edhe ai. Ishte i vetmi lokal në atë periferi të qytetit ku mund të pije duhan.

-Mirë bëjnë,- tha me vete Peti!. Në lokal të tillë duhet të pihet ky i shkret duhan.Ta merr jetën pak e nga pak, e se kupton dot.Sa mirë do të ishte, që njerëzia apo duhanpirësit, më mirë të themi; të mos e futnin në gojë këtë të mallkuar!…

-Pa dale,dale?! Po unë si po veproj? E di, por ja….Në mëngjes, Peti ndalon në këtë lokal për të pirë kafe ekspres.Pak më tutje, aty në kthesë është shkolla e mesme.Ai jep mësim në gjimnazin e këtij qyteti.Pagoi kafen.Mori dosjen që e kishte lënë në karrigen aty përballë vetes.E vendosi nën sqetull.U ngrit në këmbë.Vështroi dhe një herë rrotull.Por, nuk pa ndonjë të njohur.Hapi derën e u largua nga ai lokal i duhanpirësve.

-Po, po – tha me vete! Ja , kjo është marrëzi e njerëzve kapriçozë.Jo vetëm e sektit mashkull, po edhe e sekti femër!.Shpejtoi hapat.U fut në rrugicën e shkollës.Pastaj shtoi: Marrëzi e shekullit moderrn!…

   Marko Doveski punonte në portin detar. Ishte një djalë simpatik.Profesioni i tij, ishte inxhinier mekanik.Këtë profesion e kishte dashur që fëmi.Detin e hekurin i donte shumë; saqë për të ishin bërë një trup në trupin e tij.Në port ishin ankoruar anije tregëtare: peshkarexha e pak më tutje tragetet e udhëtarëve.Kudo gjen lëvizje:Njerëz dhe trupat e gjallë të hekurave.Deti ishte në përgjumje në këtë ditë të bukur maji.Marko Dovieski ndaloi para zyrës së tij.Ndezi kompjutërin, e doli përsëri jasht.Disa metra më tutje, ishte njëra nga angjensitë ku priteshin biletat e udhëtarëve të tragetave.Vështrimin e nguli atje tek ajo anjensi.

     Aty punonte vajza e ardhur nga qyteti i Bardhajve.Në këtë kohë ra zilja e telefonit.U kthye shpejt në zyrë.Pastaj foli: Alo! Alo!

- Urdhëroni u lutem?! Kush je?

-Jam Andrea.Ti Marko je?

-Po.Unë jam! Si është puna?…

-Po ja,në sektorin e trageteve kemi një difekt.Tragetit”Mesdheu” nuk i ndizet motorri.Në orën13 niset për udhëtim.

-Erdha,- i ktheu përgjigje Marko.Mori paisjet e punës.I vendosi në valixhen-kuti.Për pesë minuta u gjend tek trageti që kishte difek.Veshi rrobat e punës.Difekti ishte i rëndë.Por, Marko ia doli mbanë.U deshën dy orë punë.Dhe ja, motorri u rregullua.Trageti u bë gati për rrugë nëpër dete e oqeane.Kjo e gëzoi shumë Markon.Por, mbi të gjithë ekupazhin dhe pasagjerët. 

    Ora po shkonte 13 e drekës.Ranë sirenat.Trageti filloi të lëviz mbi dallgët e detit.Njerëzit përshëndetnin me dorën lart.Pastaj, Marko hyri në zyrë.

Në agjensinë me numër tetë, punonte vajza e Peti Rubi.Ora po shkonte 16.Pasi bëri bilancin e punës, mbylli derën e zyrës.Mori biçikletën e u nis për rrugë.Deri para zyrës së inxhinier Markos; ajo nuk i hipi biçikletës.E shoqëroi në këmbë atë copëz rrugë s’bashku me biçikletën.

-Drekën e mirë, inxhinier,- i foli Theofasa.Ai ktheu kokën andej nga erdhi zëri.Pastaj foli:

-Drekën e mirë,Theo!…

Kështu ia thoshin shkurt emrin asaj vajza atje në port.Si gjithë të tjerët, edhe Marko Doveski kështu i thoshte! E ndonjë të keqe, s’ kishte pse ia shkurtonin emrin asaj vajze bukuroshe.        I hipi biçikletës.Pastaj mori rrugën kryesore të bulevardit që të çonte në qytet.

-More, pa dale- dale,- tha me vete Marko! Po sikur ajo vajzë të na urrejë, ngaqë ne i deformojmë emrin!?…Ajo ka emër të bukur.Kurse ne,ose më sakt unë i them Theo!…Kjo i gërryente ndërgjegjen Markos.Megjithatë, ajo është vajzë që rrjedh nga një familje intelektuale.Të gjitha këto, që mendonte Marko Doviski ishin hipoteza.

  Ishte ora 12 e drekës.Sa po kishte mbaruar ora e katërt e mësimit.Peti Rubi, me regjistër në dorë, u kthye në drejtori.Veten se ndjente aq në formë.Trupin e kishte të këputur.As vet nuk po e kuptonte.Pse gjithë kjo amulli trupore?!.

-Nuk të shoh në formë?-mos je gjë sëmurë?,- i foli me dashamirësi një nga kolegët.

-Jo, jo! As vet nuk po e shpegoj pse jam kështu!.Vendosi termometrin.Temperaturë nuk kishte. -Po më habit,- tha prap kolegu!? Në fyturë je i zbehur? U ul në karrige.

     Në këtë kohë i erdhi një zile në celular.E hapi.Kush? Si?!…Vajza ka temperaturë!…Në anën tjetër të telefonit fliste Anastasa.Ajo punonte në bibliotekën e qytetit.

-Të pres në spital!.Telefoni u fik.Folën shkurt.Koha nuk priste.

- Më telefonoi gruaja,- tha Peti.Vajza ime ndodhet në urgjencën e spitalit.Ika.Doli me të shpejt në oborrin e shkollës.Pas e shoqëroi edhe kolegu i tij arsimtar.Që të dy, me një makinë të rastit; arritën në urgjencën e spitalit.Anastasa kishte mbritur më parë, ngaqë ishte më afër spitalit

-Hë, si është vajza,- tha Peti. Këto fjalë i tha me gjysëm zëri.Pa dashur, nga sytë dolën lot. Trupi i dridhej i tërë.Edhe Anastasa qe bërë si një lule e verdhë kungulli.Nuk mund t’i kthente përgjigje të shoqit.Edhe ajo qante e dridhej si purtek në ujë.

   Nga reaminacioni doli një djalë i ri.Në sallon të spitalit kishte shumë njerëz.Pastaj u foli të pranishëmve me këto fjalë: Vajza e sjellë me urgjencë në spital nga porti detar, është jashtë rrëzikut për jetën! Zoti e bekoftë!

Njerëzit u shtangën për momentin.Pastaj shtuanë:Të lumtë goja o djalë!…

Peti e Anastasa, mes drithërimave e lotëve u shkëputën nga turma dhe përqafuan atë djalë.Ky qe inxhinier Marko.Fjalët e tija ngrohën sa do pak zemërat e prindërve të Theofasës.Në stolin aty afër, u ulën që të dy:Anastasa e Peti.Në këtë kohë,Peti ndezi cigaren.

    Ra një heshtje.Dhe, pas pak minuta, nga salla e reaminacionit doli një nga doktorët.Pastaj pyeti: -Ka ndonjë të afërm të vajzës me emrin Theofasa?

-Po.Nga turma erdhën dy zëra të mekur.

-Ejani me mua në dhomën e pritjes! U ulën. I pari foli doktori.

-Qetësouni!.Vajza është mirë.I tha këto fjalë për t’u ngrohur zemërat e prindrëve të asaj vajze.Dhe shtoi: – Ka të domasdoshme për ndërhyrje kirurgjikale! Njëra veshkë nuk i fuksionon.Siiii….!

-Po,- tha doktori i vendosur.

-Sa më shpejt doktor, – folën në një kohë Anastasa e Peti.

Si bënë analizat,veshka e Petit i përkiste grupit të gjakut të vajzës.U bë gati salla e operacionit..Nuk ishte e nevojshme, që operacioni të bëhej në Turqi apo në Itali.Në sallën e operacionit u fut edhe Peti.Doktorët filluan nga puna.Mbi pesë orë punë.Pritje e ankth.Më s’fundi,operacioni u krye me sukses.Lot gëzimi u derdhën sërisht!.Salloni i pritjes së heshtur, mori trajta e ngjyrim gëzimi.Transplantin e veshkës e bënë doktorët e Tiranës!.

    Nuk kaloi shumë kohë, e Theofasa filloi punë përsëri në agjensinë e udhëtarëve.Ajo, hipur mbi biçikletë, kaloi  para zyrës së inxhinier Markos.E përshëndeti.Edhe ai, bëri të njëjtën gjë.Por, me një dallim: E përshëndeti duke i buzëqeshur.Kur u sëmur Theofasa te vendi i punës,ajo ra pa ndjenja.I pari që i erdhi në nduhmë, ishte inxhinier Marko.

   Ajo, ende nuk dinte se gjë për këtë ndihmesë për jetë a vdekje!.Edhe prindërit e saj nuk dinin se kë të falnderonin më parë.Brenda shpirtit të Marko Doveskit,ashtu ngadalë, ajo vajzë kishte hyrë në çdo qelizë të trupit të tij.

Herë pas here, prindërit e Theofasës ndiqnin me kujdes shëndetin e saj.Atë vajzë kishin dhuratë nga martesa .Ishin të vrarë në shpirt nga sëmundja e pa pritur e vajzës.Tani mendonin edhe më shumë se, kush do të ishte ai djalë, që do kërkonte dorën e vajzës për martesë?!…

Më shumë e ndjente Peti.

-Mos u mërzit, – i tha një ditë Anastasa.Fatin e vajzës sonë se ka marrë kush!.Ndoshta, fati ka trokitur në derë, e ne nuk e dimë!….Këto fjalë i tha për t’i dhënë forcë shpirtërore Petit.         Të njëjtën dhimbje kishte edhe ajo.Por, për t’u shmangur të shoqit, doli në ballkon.Ishte pranverë.Gjelbërimi e lulet e majit kishin veshur ngado pejsazhin e natyrës.Edhe ishulli i karafilave, atje në mes të detit, ishte zbukuruar më shumë.Ai duket si sixhadet e Krujës ,apo si qylymat e Kavajës.

    Natën, dritat vezullonin edhe më shumë kur takonin me dallgët e detit.Sa herë që kalonin prindërit e Theofasës para zyrës së inxhinier Markos, në mënyrë të vrullshme e përshëndesnin atë.Ata diçka ndjenin.Të elektrizuar në botën e tyre të brendshme; të dy palët, s’po shpegonin dot afrinitetin e tyre.Kjo ishte magjia e gravitetit të ndjenjave.

   Marko Doveski vendosi për t’i ftuar për kafe në ishullin e karafilave. Mori guxim, dhe atë ditë të bukur fund maji; që të tre: Peti,Anastasa e Theofasa, pranuan ftesën.

Ishte ditë e dielë.Në orën 10-të, prenë biletat.Hipën në tregetin”Lavikinga”.Pas një gjysëm ore arritën në ishull.Aty ishte ulur mrekullia vetë!.

-Ja, këtu pimë kafe ,- foli i pari Marko.

-Po,po – thyenë heshtjen duke folur me një gojë miqtë e ftuar.

   Hynë në lokal.Dhanë porosinë.

-Si e doni kafen? – pyeti kamarieri.

-Të ëmbël,- thanë me një zë të gjithë klientët e sa po ulur në tavolinë.Aroma e luleve të kundërmonte kudo në atë ishull!.Marko u largu .Doli i vetëm në lulishten e karafilave, aty në oborrin e lokalit.Këputi dy gonxhe karafili.Ktheu kokën e vështroi nga miqtë e ftuar.Ata nuk e panë, se ai këputi gonxhe karafili! Ishte momenti kur kamarieri solli në tavolinë kafet.

   Hyri në lokal. U ul me miqtë.

-E po, gëzuar e shëndet familjarisht,- uroj Marko.

-Respektet tona, – i thanë ata!.

Nga xhepi nxori dy gonxhe karafili.Tani është momenti, tha  me vete Marko!

Të parin ia dha Theofasës.Të dytën prindrëve të saj.Aroma e gonxheve të karafilave u tretën në ëmbëlsinë e asaj kafe!

   Lulet e shpirtit çelën të gëzuara në atë ditë maji.Buzëqeshën.Brenda gonxheve të karafilit u shkri dashuria e dlirë.Aroma i dha jetë asaj.

Paskan të drejtë, – tha Peti që njerëzit i thënkan ishulli i magjive…..!

Migjeni dhe Dr.Lazer Radi

Nga Keze Kozeta Zylo

 kozeta-zylo.jpg

 

(Meditime rreth librit “Një verë me Migjenin” me autor Dr.Lazër Radin.

 

Autori i librit është ndër të rrallët që e ka takuar Migjenin  dhe po ashtu është i pari që njoftoi në shtypin shqiptar për vdekjen e Poetit, i lajmëruar nga motra e tij, dhe mbetet ndër të parët miq të tij që shkroi nji esse mbi jetën dhe veprën e Poetit, pak ditë mbas vdekjes së tij…    )

 drlazer-radi-dhe-migjeni.jpg

Vepra e tij le të jetë monumenti i tij dhe mirënjohja e Kombit kundrejt Poetit që vdiq në të 27-tën pranverë do të shkruante Dr.Lazer Radi në gazetën “Drita”, më 9 shtator, 1938

 drlazer-radi-kur-mbaroi-studimet-ne-rome.jpg

Sa pak e dinë që me Migjenin, me këtë emër të madh, Dr.Lazer Radi ka jetuar një verë së bashku në Pukë.

E lexoj dhe e rilexoj librin me kujtime dhe shënime të autorit Radi rreth Migjenit dhe mornica drithërimi më kalojnë në trup për mohimin dhe dhunën që është ushtruar karshi figurës së shquar poliederike të Kombit Dr.Lazër Radit.  Libri u botua siç thotë dhe i biri i profesor Lazërit, poeti i talentuar Jozefi, ndërkohë që autori po shkonte drejt pleqërisë së thellë, i lodhur, i dërmuar, i sëmurë… Nga lartësitë e 83 viteve…I ndëshkuar me të gjitha mjetet e dhunës, i lënë në heshtje, i pavlerësuar as në kufijtë e mirënjohjes, i burgosur dhe internuar për mbi 50 vite, autori solli pranë nesh librin me kujtime për Migjenin, një ndër librat e rralla me vlera të padiskutueshme për artin dhe historinë.

            Fati e deshi që ai të takohej me të në verën e vitit 1936 , në qytezën malore të Pukës, pikërisht në atë vit më kulmor të krijimtarisë së tij. 

Lazër Radi shkonte shpesh në orët e mësimit, diskutonte me të me orë të tëra, edhe pse Migjeni ishte një natyrë e tërhequr, qëndronte larg stuhive të fjalëve të rëndomta, ngase ai ishte me një kulturë të jashtëzakonshme në krahasim me moshatarët e tij. 

Edhe pse e quante vetminë të shenjtë,

 “sancta solitudo”, ai ishte shumë i shoqërueshëm dhe tejet njerëzor.

            Dhe duke vazhduar leximin më tej të autorit Radi, dhimbja bëhet dhe më e thellë, plaga lë vraga, por unë do të vazhdojë komentin tim ashtu siç e kam ndjerë këtë libër me kujtime, ngase dhimbja thotë shkrimtari nuk mund të riparojë asgjë, aq më pak kohën, që mbetet e pamëshirshme për të gjithë, për rrjedhojë pak më shume për Dr.Radin!…

Dr.Lazer Radi nuk jetoi vetëm një verë me Migjenin, por ai i vazhdoi dhe më vonë letërkëmbimet me të, ashtu siç bëjnë njerëzit me botë të pasur dhe zemër të madhe, krejt e kundërta ndodh me vdekëtarët…

Por këtë korrespodencë e dogjën raprezaljet, arrestimet e sigurimit ngase vëllai i prof.Radit, Baltoja ishte terrorizuar pas bombës së hedhur në ambasadën sovjetike, ndërkohë shkrimtari ishte në burg. 

A mund të ketë lexues njeri që të mos tronditet nga këto ngjarje drithëruese, dhe bashkë me kujtimet që sjell autori shpresoj që të tronditet nga themelet jo vetëm historia, por dhe historia e artit dhe e letërsisë për shtrembërimet, mohimet që kanë sjellë ndër ne lexuesit…

Autori shpesh pohon se i ngazëllehej shpirti dhe kënaqej si fëmijë kur dëgjonte vetë nga goja e Migjenit vargjet që ai krijonte.  I gjithë libri të përpin të tërën dhe të magjeps nga mënyra se se i ka përshkruar kujtimet me Migjenin.  Të mbeten në mendje bashkëbisedimet e ngrohta, diskutimet intelektuale, si dhe arti në vargje:

Krahët e zezë të një nate pafund/ e varrosën lagjen pranë/ dritë, jetë, gjallëri-askund/ vetëm erresirë e skam…”

Në punën e tij Migjeni do të shkruajë Dr.Radi përpiqej t’ju shmangej sa më shumë artificializmave dhe për këtë një ditë i kishte thënë:

Në poezinë “Parthënia e Parathanieve” vargun e fundit e kam pasë:  “ Alo perëndi ku je?!”  Kjo “alo” m’u duk si tepër moderne dhe artificiale dhe sikur nuk i kish hije një poezie shqiptare, e lashë ashtu thjesht: “Perëndi, ku je?”

            Është e pamundur që vetëm me një shkrim të përmbledhësh kujtimet dhe mbresat e Prof.Radit me Migjenin, por unë shpresoj që një ditë mendjet e kthjellta intelektuale t’i rikthehen veprës së Migjenit dhe t’ju sjellin lexuesve të vërtetën historike, pa pasione dhe egoizma të shpifura. 

Kur lexon në këtë liber pjesën “Migjeni dhe Naimi” si lexuese ndjen dashurinë dhe largpamësinë e dy shkrimtarëve intelektualë që dhe pse shumë të rinj në moshe, iu digjej shpirti për Kombin dhe kulturën.  Kështu ata më duken si dy rilindas, që kur gjenin kohë uleshin nën hijen e qershizave në Pukë dhe lexonin poezi nga Naimi si:

Dimër i madh me dëborë/ me të ftohtë e me ngricë/ e me gjithë ligësitë/ të la të mjerë e të gjorë/…

Në recitim e sipër Migjeni i thotë:  A e sheh Lazër se sa modern është Naimi, i drejtohet një luleje “Manushaqes” që simbolikisht asht Shqipnia. 

Pa shiko lulet e tjera/ q’u çelë e u lulëzuan/ shih, pa shih ç’u zbukuruan, i ngjalli përsëri vera/…”

Migjeni adhuronte simbolikën naimiane, delikatesën e luleve dhe mendimet e rilindasve që mbeteshin aktuale.

Me ndjesi të rralla dhe me një vlerësim maksimal autori flet dhe për ditët e fundit me Migjenin dhe njëkohësisht ndryshimin që kishte ndjerë pas takimit me të.  Gjatë ditëve të tij në Shkodër autori përpiqej të gjente shitësen e qymyrit, lypësin në skaj të rrugës që shtrinte dorën për lëmoshë, Lulin e Vocërr mes fëmijësh, pothuajse i gjithë qyteti i dukej tashmë një libër i hapur i Migjenit.

            Në pjesen e dytë shkrimtari Radi flet dhe për Migjenin jashtë kujtimeve të tij.

Shume impresionuese është në këto shënime eshte dhe profecia e Koliqit për Migjenin i cili kishte botuar në atë kohë në revistën “ILLYRIA” poezinë Shpirtnet shtegtarë” . 

Koliqi në Autodafen “Gjurmët e stinëve” thotë se Migjenin qysh fëmi Zanat tue e puthë i vunë zhigen e vet në ballë.

Migjeni vazhdimisht i dërgonte “Illyrisë” poezi të ndryshme kështu një ditë vazhdon autori do t’i dërgonte “Të lindet njeriu”.  Menjëherë sa i ra në dorë Karl Gurakuqit, thirri në redaksi Ernest Koliqin, Branko Merxhanin dhe Ismet Toton dhe ua lexoi poezinë. 

Ata duke e lexuar në heshtje i vunë kurorën e dafinës në krye, kurorë që do t’i qendrojë përjetësisht në olimpin e letrave shqipe.

Ndërsa në këtë libër të autorit Lazër Radi, ndjeva dhe preka dashurinë njerëzore, atë dashuri të rrallë që është pjesë organike vetëm e kësaj race shkrimtarësh.   

            Në 100 vjetorin e lindjes së shkrimtarit të madh  shpresoj që libri i rrallë “Nje verë me Migjenin”me të vërteta të padiskutueshme nga Dr.Radi të kthjellojë mendjet e mbrapshta dhe t’ju heqë syzet miopëve te kulturës, duke e rivlerësuar dhe duke e vendosur atje ku e kanë vendin figurat e ndritura të Kombit.   

           

12 tetor, 2011

Manhattan, New York

Migjeni nëpër vargjet e një poeti

(“Mikroalbum” me vargje)

Për 100-vjetorin e lindjes

Nga     Përparim     Hysi

Thirrje Migjenit

Nëma grushtin tënd të ligjshëm,Migjen!
T’u bie në turinj politikanëve
T’i shoh si dridhen në”arenë”
Si të jenë qensallhane.

Hajde bashkë me mua në parlament
Të shohësh se ç’sehir?!
Përtypin çamçakiz a lexojnë gazetë
A nuk gjajnë si qafirë?!

Askush tek ne që u dhamë votën
Nuk vjen as për një takim.
S’kanë nge,se gjezdisin botën
Të githë janë një biçim!

Nëma grushtin tënd,të ligjshëm,MIgjen!
T’i heqim nga arena
Pak,po u preke,interesin
Kuisin si hijena!

Nëma grushtin  tënd,të ligjshëm,Migjen!
Nëma atë grusht të fortë
T’i heqim njëherë e mirë,nga e pushtetit skenë.
Se mënd po kthehen në skortë.

25    mars     2000

Poetët që vdesin të rinj

Janë me dhjetra poetët që kanë vdekur të rinj
Dhjetra plagë më janë hapur në shpirt
Më dhimben të gjithë dhe kam dhëmbshuri
Dhe i kujtoj me dhimbje dhe sot,çuditërisht.

Më ka ardhur keq kur në duel u vra Pushkini
Në duel Lermontovi.Shelli u mbyt në liqen
Por  sa më është dhëmbur Esenini
Aq më je dhëmbur,i pavdekshmi,Migjen!

Vargu,mjerisht,është tepër i gjatë
Të gjithë?Po a mund t’i qash në një vjershë?
Poetët që vdesin të rinj,më hapin plagë
Çdo plagë për ta,nuk mbyllet,por rrjedh.

9  maj    2000

Kur Enveri e “vodhi” Oso Bakallin?!   *

Enveri e “vodhi” Oso  Bakallin?!
Si Osoja zuri e çeli”arkapija?!”
Të rujamë,-urdhëroi,- të pastër moralin?
Moralin të “pastër” e ka partia.

-A e patë se ç’ndodhi në Tepelenë?!     * *
Dy të rinj,komunistë,ranë “therorë?!”
Si mund të lejojmë një “thashë ethem?!”
-Të vihen,thashethemxinjtë,në terror.

-Të ngrihen të gjithë e t’u këpusin kokën
Atyre që me gjuhën e tyre na bëjnë”pisë”
Si mund të hedhin baltë mbi kohën?
Mbi kohën e”ndritur” të partisë?

-Urdhëroi:-Të ruhet i pastër morali
Armiqtë do t’i ndëshkoi rrept partia
Dhe,ashtu si Oso Bakali
Djalli, çeli”arkapija…”

*Oso Bakalli-perosnazh i MIgjenit tek”Të çelen arkapijat”
**Në Tepelenë dy kuadro vranë veten,se qenë”të pastër” moralisht.

6 shkurt     2005

Vdekja e  Kozetës

“…15-vjeçarja vdes nga apadesiti,mbasi u mbajt 10-orë në vig”

Nga shtypi

-Hiqe dekoratën,i nderuari kryeministër!  *
Se vdiq Kozeta,15-vjeçare në Vermosh?!
-Shkele me këmbë dhe ti ,o ministër!  * *
Të vdesësh nga apadesiti,a nuk është paradoks?!

Po ku është shteti,ky gjumash i neveritshëm?
Për shtetasit nuk kujdeset,por fle e bën pallë
Flake dekoratën,zoti kryeministër!
Bashkë me minstrin( po kini ndopak moral?!)

Bukuria,siç duket,prapë po vret
Si në kohën tënde, i pavdekshmi MIgjen!
Përmendore të trupshme,për ty,o shtet!
Kjo 15-vjeçare si një anatemë!

Se emër tjetër,hiç nuk meritoni
Kur shtetasit i lini  në dorë të fatit
Pushtetin që kini,krejt e turpëroni
Kambanë i bëj vargjet…i tund prej inatit.

* ka ndodhur më 5 mars 2003 dhe,që të nesërmen,Presidenti dekoroi

edhe kryeministrin Nano,edhe minsitrin  e shëndetësisë,Mustafa Xhani!

6 mars   2003

Tek varri i copëtuem,të Migenit

(“Korrieri” 15 nëntor 2003)

E kanë copëtuar varrin e Migjenit
(Vallë,a e dinë këtë pushtetarët?!)
Apo nuk ia dinë vlerën mademit
Pushtetarët krejt si shpellarët.

Se ndryshe,nuk ke si mendon ndryshe
Të lejosh që të prishet ky varr?!
Nuk ka jusitfikime.As si,as qyshe
Pushtetarë!Ky akt nuk ju falë!

Migjeni është nderi i Shqipërisë
(Shkodra,s’do mend,që e ka krenari!)
Të vihen neglizhetët para fajësisë
Se lanë të  përbaltet një flori!

Se flori i letërsisë është Migjeni
(Këtë gjë nuk duhet ta harrojmë kurrë!)
Për Shkodrën dhe Shqipërinë është mademi
Dhe nuk ka për t’u zhvlerësuar kurrë.

15 nëntor  2003

Përse kjo urrejtje,Monsinjor?

Replikë me Monsinjor   X…     *

Këto anatema që lëshon kundër Migjenit
Nuk të nderojnë fare,I nderuar Monsinjor!
Urrejtje pathollogjike plot doza të helmit
Sikur Migjeni të qe inkuizitor?!!!

Ndërsa e vërteta asht ndryshe;krejt ndryshe
Migjeni stigmatizoi realitetin aq të dhimbshëm
Një shpirt i brishtë si aj ( a mund të bënte ndryshe?)
Ndaj kundër fajtorëve lëshohet fuqishëm.

Shpirti i tij i brishte dhe zëmra e ngrohtë
Do te reagonin dhe do të rrebeloheshin
Orvajtja juaj,Monsinjor,është krejt e kotë
Anatemat tuaja gjithkënd inatosin.

Urrjetja është e qëllimtë dhe krejt subjektive
Se dhe Religjioni nuk ka qenë i kulluar
Në urrejtjen tuaj,ka veç kuturisje
Dhe,sa për mua,është krejt e shëmtuar.

* me që ka vdekur Monsinjori e shënova me iks(ndryshe siç e kam në bllok)

2 gusht 2004

Në ditëlindjen e Migjenit

(shkruar sot)

Ja…u mbushën 100-vjet…pse më dukesh prapë i ri?
Prozator dhe poet(kush këndoi  vallë,si ti?)
Ti i bëre mushkritë copë,për punëtorin,për fshatarin
Zëmra jote sa një botë! Në të gjeje   Qytetarin!

Realitetin “vizatove” si piktor,por pa penel
Dhe mjerimin e dënove der në rranj e ca më thellë.
Ngrite zërin si trimosh,zëri yt u tund kambanë
Ndaj më je aq bukurosh,ndaj dhe sot Migjen,të duam.

Ti u bëre promotor, në gjithë shkrimet  si risi
Erdhe si një meteor;je madem në letërsi!
Ja,kaluan 100-vjet,do kalojnë vjete e shekuj
O  Migjen ti je Poet që kurrë,kurrë s’ke për të vdekur.

12   tetor     2011

Një Altar i Shenjtë me apostuj karizmatikë


Një shekull: nderi dhe lavdia për arsimin tonë kombëtar.

 

Profesori i paharruar

Ibrahim Babamusta (Mësues i Popullit)

1903 – 1991

 

Nga: Neki Babamusta

 

Lindi, u rrit dhe u edukua nga një familje e fis në qytetin e Kavajës, trevë historike, me tradita të larta patriotike kombëtare.

 

Që në moshë të vogël, mësoi nga të parët e tij, vlerat e shenjta morale: Ndershmërinë, thjeshtësinë dhe korrektësinë, dashurinë për Mëmëdheun, humanizmin, mikpritjen dhe besën, dëshirën për të jetuar i lirë në trojet stërgjyshore, për shqiptarizmin e Rilindasve, përpjekjet për të fituar titullin e lartë “Njeri”.

 

I ati, Murati, punoi si këshilltar i ish Kryebashkiakut të Kavajës, Z. Shazivar Olltuni në kohën e Zogut. Xhaxhai i tij i parë, Beqiri, administronte punët e tregëtisë me Evropën: Itali, Montekarlo, Francë. Xhaxhai tjetër, Osmani, drejtonte punët e brendshme, bujqësinë. Që të tre vëllezërit drejtonin punët në qendrat tegtare brenda vendit, larminë me kope bagëtish.

Tre  vëllezërit, Murati (i dekoruar për veprimtari patriotike), Beqiri dhe Osmani, zotëronin italishten dhe turqishten, tipa sa të ndershëm, po aq edhe të urtë.

 

Murati, nëpërmjet një “Ditari” evidentoi ndodhitë historike të Shqipërisë së Mesme dhe të vendlindjes. Fatkeqësisht, ky ditar, me ngjarje gjysëm shekullore, u zhduk, “enigmatike”, ndoshta gjatë bastisjeve komuniste pas viteve 45-së. Mbështetur tek të dhënat e jetuara, “Fisi Babamusta”, me prejardhe nga Malësitë, përfshin një etnogjenezë kohore mbi treqind vjeçare. I pari i tyre, Musta, thirrej me emrin “Baba”, me besim bektashi, nga ku mbeti dhe mbiemri “Babamusta”. Teqeja Babamusta, me rrënojat e saj shekullore, në Bukaq të Kavajës, konfirmon mbiemrin e fisit. Zotëronin troje, dyqane, deri në Elbasan; toka që ndodhen në fshatrat bregdetare Spillej – Rreth – Greth, me sipërfaqe prej disa qindra hektarësh, bashkë me pyjet dhe kullotat. Kryerojtari i këtyre pronave ishte miku i tyre Spiro Pella. Ky fshatar, asgan dhe i respektuar në krahinën bregdetare, tregon në vitin 1955 me nacionalistin patriot Dyl Zyba kur unë isha mësues në këto fshatëra. Ata kujtonin si e kaluan Ismail Qemalin, në anën tjetër të Shkumbinit me sanallë, duke përmendur me krenari fisin Babamusta.

 

Nëpërmjet Kalasë së Bashtovës dhe portit të vogël Spillej, bënin tregti me Italinë, etj, ku anijet ngarkoheshin nëpërmjet varkave të vogla me bereqet, lesh, vaj, xung, bagti, kuaj, dema, buallica të egra.

 

Të parët e Ibrahimit, i karakterizonte një bujari dhe humanizëm, i njohur në tërë Shqipërinë. Çdo natë, te Selamlleku, oda e madhe e pritjes, shtroheshin gjashtë – tetë sofra buke, për këtë njihej edhe me emrin “Dera e bujarisë shqiptare”.

 

Një mik i hershëm i “Babamustave”, 80 vjeçari Qazim Bardhi, nga fshati Gjysylkonaj (Pezë), ku unë isha mësues në vitin 1954, si më njohu sojin, më tha:

-           Tërë vitin do të qëndrosh në konakun tim, si mik. Miqtë e mi, të parët tuaj, i trajtonin të punësuarit me njerëzillëk … duke u dhënë edhe hakun. Kur bujqit ishin beqarë, posa krijonin familje, u jepnin tokë, bagëti e shtëpi. Ata propagandonin dhe ndihmonin në përhapjen e shkollave shqipe. 

 

Dhe vërtetë, kur nga fjalët e zemrës, të Profesor Ibrahimit, dëgjoje mikpritjen Iliriane të të parëve të tij, “Mirëseardhët mik”, të bën të ndjehesh krenar.

 

Që në moshën 9 vjeçare, ai pa dhe njohu në Selamllëk, me 25 nëntor 1912, patriotin e madh, Diplomatin Ismail Qemalin me shoqëruesit e tij. Të nesërmen, si e pajisën me të holla, ushqime, karvanin me kuaj të shoqëruar nga një nip i tyre, Qazim Merhori, i siguruan udhëtim të mbarë për “misionin e madh historik”. Me anë të miqve të tyre, Bajram Xhani nga Luzi i Madh i Kavajës (dekoruar për veprimtari patriotike) dhe Ramazan Cani nga Peqini (Hero Popullor, Mësues i Popullit), komandues të çetave të armatosura, siguruan udhëtimin. Pa dhe njohu patriotin Avdi Bej Toptani nga parësia e Tiranës, i cili me vendim të këshillit fuqiplotë u shpall kryetar i qeverisë vendore të përkohshme për Kavajën. Më 27 nëntor 1912, në Kavajë ngrihet flamuri i pavarësisë, në oborrin e madh të patriotit Must Cara, i dekoruar për veprimtari patriotike, po mik i tyre. Pa dhe njohu Aqif Pashë Elbasanin, patriotin e madh të kombit tone, njohi Biçakasit e nderuar të Elbasanit, fis me të cilin kishin miqësi të hershme.

 

Në kohën e Luftës Çlirimtare, tek të afërmit e tij në Kavajë, u takua dhe njohu vëllezërit Shqyri e Myslim Peza. Nëpërmjet kushëririt të tij, Mehmet Babamusta (Dëshmor i Kombit), bie në kontakt me intelektualin e zgjuar, me ide perëndimore, nacionalistin, Mustafa Gjinishin, (vrarë nga diktatura), të cilin Mehmeti dhe vëllai i tij, Isufi (nacionalist), e kishin djalë teze.

 

Në periudhën e proceseve demokratike gjatë tranzicionit, u pritën me përzemërsi të persekutuar, patriotë, qytetarë dhe fshatarë, personalitete të vlerave demoktratike të arsimit, titullarë të lartë, diplomatë, funksionarë, gazetarë dhe shërbëtorë të Zotit nga vendi, Evropa dhe Sh.B.A.-ja. Më 15 mars 1992 në shtëpinë Babamusta themelohet Shoqata Patriotike Kombëtare “Bajram Xhani”.

 

 

Arsimimi në Austri, aktiviteti patriotik dhe antikomunist.

 

Profesor Ibrahimi do të nisej për në Austri, duke marrë me vete kujtimin e Luftës së Shkodrës, tetor 1912. Në atë luftë iu vranë dy kushërinj, u plagos dhe xhaxhai i tij, Beqiri. Batalioni vullnetar i Kavajës dhe ai nga Shqipëria e Mesme u përgjysmuan duke rënë dëshmorë në luftën kundër serbo-malazezëve pushtues. Në dokumentin e prillit 1915, patrioti Mehmet Perçemi, i drejtohej me thirrje Murat Babamustës se si kish arritur marrëveshje me patriotët e Elbasanit, kërkoheshin bashkëveprime të armatosura me besë për të luftuar pushtuesit gjakatarë serb, për t’i përzënë nga trojet e Shqipërisë së Mesme.

Pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore, Profesor Ibrahimi, i edukuar me këto ide, si kish mbaruar shkollën fillore në vendlindje, niset në Austri, shtator 1918. Falë talentit dhe përkushtimit për të studiuar, u bë i njohur në rrethet shkencore të Austrisë. Shkollën e mesme dhe Fakultetin për Matematikë i mbaroi në një hark kohor prej 12 vitesh. Mbaroi shkëlqyeshëm, me akordimin e Medaljes së Artë të Franc Ferdinantit, Perandorit të Austrisë.

Në Austri lidhi shoqëri dhe miqësi të ngushtë me bashkëatdhetarët e tij nga vendlindja: me Dr. Ethem Cara, i persekutuar politik që nuk ia dorëzoi thesarin e shtetit gjeneralit e gestapos hitleriane; me Dr. Must Cara, mjek me famë botërore, që dha ndihmesë për mjekësinë shqiptare; me Dr. Hasan Ceka, babai i Arkeologjisë shqiptare; me intelektualin e shquar, Baki Sinella, persekutuar nga diktatura. Me këto figura të shquara të kombit tonë, dhe me studentë të tjerë shqiptarë, propagandonin mbrojtjen e tërësisë tokësore të Shqipërisë. Mbante lidhje të ngushta me vendlindjen, fisin, familjen.

Në një letër që mban datën 15.11.1926 drejtuar xhaxhait të tij, Beqirit, ndër të tjera Ibrahimi shkruan:

“Xhaxha ju falenderoj për kujdesin që tregoni ndaj nipit tuaj! … Mësojmë shumë, dhe i jemi përshtatur mënyrës së jetesës dhe edukatës gjermane. Dhëntë Zoti që Kavaja dhe Shqipëria të bëhen si Austria!”

Ndonëse trashëgonte një edukatë të vyer nga të parët e tij, në Vjenë, kryeqyteti i vlerave kulturore botërore, kuptoi më mirë, se çdo të thotë respekt hyjnor për atë që të fal dritën e diturisë.

Në tetor 1927, në Vjenë mbahej një simpozium ndërkombëtar për shkencat egzakte, në Universitetin ku studionte Ibrahimi. Simpoziumin e drejtonte profesori i matematikës së tij. Tek po ngjisnim shkallët, për në sallën e Kuvendit, tregonte Ibrahimi, për një moment u dëgjua një zë i lartë: ALT! Qëndro! Të gjithë mbetën të shokuar. Profesori ynë hoqi barsolinën nga koka, duke mbajtur qëndrim gatitu. 50 metra më larg, po vinte drejt nesh një i moshuar, me çap të ngadaltë, me peshën e viteve mbi supe. Si u afrua 20 metra, Profesori ynë, u përul deri në tokë. Kalimtari misterioz, si arriti pranë nesh na buzëqeshi lehtë, duke prekur kapelen e tij me dorë. Si kaloi babushi, u bëmë kureshtarë dhe e pyetëm: “Pse kjo reverencë e rrallë, profesor?” Si na vështroi buzagaz, na tha: “Të mos ishte ky ish-mësuesi im i klasës së parë, unë s’do të isha ai që jam sot, dhe ju s’do më ndiqnit pas…”

Historia, si poetesha e kohrave, Apostujve, u ka dhuruar dritën e diturisë, për të ndriçuar mendjet dhe udhët njerëzore. Nga lulet dalin, çelin dhe përhapen vetëm lule. Një ish student i shkëlqyer, z. Aleksandër Liti, në ish Politeknikumin “7 Nëntori” kujton: “Është e vërtetë se nga dora e Profesor Ibrahim Babamustës kanë dalë shumë studentë të mirë dhe të talentuar… Falë atij përkushtimi, unë dhe shumë shokë të mi mbaruam studimet e larta, të cilat nën edukimin dhe kurajon e tij, na ndihmuan për të përballuar vështirësitë e jetës… Shpreh konsideratën time më të lartë, një prej mësuesve të mi të parë, i cili më dha nocionet e para të matematikës!”

Në Vjenë, si mbaron studimet, autoritetet e larta të arsimit kombëtar të Austrisë, iu lutën që të qëndronte në Austri. Ibrahimi, si i falenderoi për respektin e veçantë që treguan, përgjigjet: “Vendi im, Shqipëria, na ka dërguar që kulturën dhe arsimin e shkëlqyer të Austrisë ta përhapim dhe në vendin tonë”. Prej Austrisë, atdheu i tij i dytë, u nda në 1929-ën. Kushtrimi i të parëve ishte më i fuqishëm.

Nga v. 1930-70 punoi si profesor matematike. Nga v. 1930-45 shërbeu si drejtor i Gjimnazit të Tiranës, drejtor i Normales së Elbasanit, drejtor i gjimnazit të Gjirokastrës, drejtor i Institutit Femëror “Nëna Mbretëreshë” në Tiranë, inspektor i matematikës në Ministrinë e Arsimit. Nga v. 1930-47 është autor i të gjitha teksteve të matematikës që përdorën shkollat shqipe në të gjithat klasat dhe nivelet: Algjebër, gjeometri, trigonometri, analiza, gjeometri analitike, probabilitet.

I dashur me kolegët dhe shumë i afërt me studentët. Me talentin e tij, ia hiqte nga kujtesa, frikën për “gogolin matematikë”! Hipnotizues, i qartë dhe i kuptueshëm, dhe gojë ëmbël me shakatë, “Besa e Kavajës bën lojë kolektive. Nganjëherë, arbitrat ia bëjnë me hile, por s’kanë ç’i bëjnë golave bombë të Qamil Telitit. Ju do të bëheni e ardhmja krenare e kombit tonë,”-  u thonte studentëve, që për respekt e thërrisnin “Tata”.

Tingëllon si çudi por e vërtetë. Profesor Ibrahimi përdorte metoda mësimore të avancuara për kohën. Kur studentët tanë shkonin për të studiuar jashtë vendit si në Bashkimin Sovjetik etj, pedagogët e këtyre fakulteteve habiteshin me nivelin tepër të lartë të studentëve shqiptarë. Me shpirtin e së keqes, dhe syrin e pesimistit, u thonin studentëve tanë: “Si është e mundur një nivel kaq i lartë i juaji? Ju keni mbaruar një fakultet tjetër në Shqipëri, a gjetkë?” Vinin për verifikim duke u futur në procese mësimore. Përballë argumentave deklaronin: “Shqipëria, një vend i bukur me diell pranveror, por edhe me mendje të ndritura.” 

Ndiqte dhe ndëgjonte vazhdimisht lajmet nga radio Vjena. Me raste përvjetorësh apo ceremonish në universitet, e ftonin, por regjimi komunist nuk i jepte vizën.

Duke e ngacmuar një herë, si me të qeshur i thashë: “Po dëgjojmë çdo ditë se rraca jonë e shqiptarëve është përmirësuar!” Duke ma kthjelluar mendjen për propagandën boshe të regjimit komunist, m’u përgjigj: “Po …Është përmirësuar rraca e shqiptarëve dhe po na zgjatet jetëgjatësia, se Rusia (Stalini), na ka sjellë damazë (dema rrace nga Siberia)!”

Bindjet e tij politike binin ndesh me bollshevizmin rus dhe regjimin komunist të Tiranës. Gjatë Luftës Çlirimtare 1941-44 si humanist, së bashku me Dr. Ethem Carën, shpëtuan dhjetëra demonstrues dhe të burgosur nga Gestapoja gjermane, duke organizuar arratisjen e tyre. Bashkëpunoi me kushërinjtë e tij, vëllezërit Mehmet dhe Isuf Babamusta. Nëpërmjet tyre, dërgoi në Pezë nipin e tij, Qemalin (veteran i burgosur politik), të cilin e mbante në shtëpinë e tij për studime në liceun e Tiranës. Lidhje të ngushta mbante edhe me kushërinjtë e tjerë, vëllezërit Halil Babamusta (i persekutuar politik dy herë) dhe me Ragipin, antifashist nacionalist, ndër themeluesit e parë të bandës muzikore dhe klubit sportiv “Besa” në 1925-ën. Lidhje mbante edhe me Hasan Babamustën, vdekur në burgjet komuniste.

Veprimtaria e tyre antikomuniste, bëhej e inkuadruar në organizatën klandestine “Fronti i Rezistencës”, të cilët së bashku me dhjetëra veprimtarë të tjerë antikomunistë koordinonin veprimet me zbulimin anglo-amerikan me qëllimin kryesor, rrëzimin e komunizmit. Me xhaxhanë e tij, Beqirin, lidhjet ishin të përhershme. Nëpërmjet Ragipit, Ibrahimi rekomandoi që xhaxhai të mbante në fshehtësi një familje hebreje Izraelite (rrobaqepës, prej katër vetësh). Po ashtu, pas kapitullimit të Italisë fashiste, me 8 shtator 1943, u strehuan po në atë shtëpi, për disa javë edhe 5 ushtarë dezertorë kalabrezë, të cilëve si familje hebre iu shpëtua jeta.

Në bashkëpunim me intelektualin patriot, Baki Sinella (i persekutuar politik) dhe me atdhetarë të tjerë organizuan në vitin 1944-50 dërgimin e arsimtarëve vullnetarë (edhe nga Kavaja) në Kosovë për të përhapur mësimin dhe shkollat shqipe. Këto arsimtarë patriotë u ndoqën dhe u persekutuan barbarisht nga U.D.B.-ja jugosllave. 

Sigurimi i shtetit, për të neutralizuar veprimtarinë antikomuniste, edhe gjatë luftës, eksperimentoi metodat më barbare: pushkatime pa gjygj, vrasje në pusi, deri në prerjen e sharrimin e gjymtyrëve të trupit, siç ndodhi në jug të Shqipërisë, viti 1943-44 (argumentuar nga Arshiva sekrete e Misionit Anglez në Shqipëri). Këtë fat tragjik pati edhe “Front i  Rezistencës” (1944-46), veprimtaria e të cilit u zbulua nga sigurimi famëkeq, shënjestër e së cilës u bë edhe Ibrahimi. Kryetari i organizatës, Hamdi Frashëri, me të tjerë, u dënuan me vdekje; nën Kryetari – Dill Cani, me 101 vjet burgim dhe shumë anëtarë si Kastriot Cani, me internim dhe burgime. Për këto arsye, regjimi komunist i Tiranës trilloi shkakun e hedhjes së bombës në Legatën Ruse më 19 shkurt 1951. Qëllimi kryesor ishte zhdukja e elitës së intelektualëve që kishin mbaruar studimet në Perëndim. Arrestohet grupi i parë, mes të cilëve edhe profesor Ibrahim Babamusta. Hetimet që vazhduan për më tepër se një vit me tortura ndaj grupit të parë nuk nxorrën gjë dhe ata dolën të pafajshëm, ndonëse i lanë të dënuar në burg, mbyllur në qeli. 

Për familjen e Profesor Ibrahimit filloi kalvari i vuajtjeve. Në suvijim dhe varfëri, i lënë në harresë nga diktatura, Profesor Ibrahimi u nda nga jeta në vitin 1991. U nda nga jeta “Titani i Shkencave Egzakte”, “Ajnshtajni ynë” duke mbetur legjendë për arsimin tonë kombëtar. Vuajtjet, sëmundjet dhe mosha, nuk e lanë të shijonte vitet me dritë të Demokracisë, shoqëruar me erërat e ngrohta të Perëndimit, për të cilën ai punoi dhe luftoi për një jetë të tërë. Ai la pas një plejadë të tërë shkencëtarësh, intelektualësh, vazhdues të denjë të veprës së tij. Nderim dhe respekt të përjetshëm këtij ylli vezullues për vlerat e larta njerëzore! Me 1993 ish presidenti i Republikës z. Sali Berisha i akordon titullin e lartë “Mësues i Popullit”.

Familja është vatra e shenjtë, baza riprodhuese e shoqërisë njerëzore. Evolucioni historik, nga kopeja primitive e deri tek familja nuk është bërë si një marketing tregëtie, por puna, mundi dhe përvoja e përbashkët në luftë me natyrën e egër, bën të mundur transformimin e jetës simbolizuar në krijimin e familjes.

Kodifikimi i jetës bashkëshortore bazohet dhe presupozon bashkim vullnetar, të lirë me besë reciproke, në barazi e mirëkuptim, unifikim mendimesh, në përballje me telashet e jetës, në gëzime dhe hidhërime, në mot me temperaturë të ftohtë nordike dhe nxehtësi afrikane. Dashuria e sinqertë sinkronizon përpjektet, që në jetën familjare, të arrihet më e mira e mundshme, e cila kulmon me lindjen e trashëgimtarëve.

Historikisht, kombi shqiptar nëpërmjet fiseve dhe familjeve të nderuara është shembull pozitiv për vlerat e larta morale që kanë trashëguar. Këto vlera rrezatuese njerëzore, e kanë bërë botën që të përmendin me respekt dhe të përulen përpara familjes stabilizuese të shqiptarëve.

Po kaq dinjitoze rradhitet përpara shqiptarizmit edhe familja e ndritur e Profesor Ibrahim Babamustës. Profesor Ibrahimi, nga fruti i dashurisë së pastër, me gruan e tij besnike, të urtë dhe zemërgjerë, znj. Sadete Kurti nga Durrësi (ndarë nga jeta), lanë pas katër trashëgimtarë të shkëlqyer, dhuratë e bekuar natyrale e Zotit: dy djem – dy vajza (Agroni, Neritani, Flutura dhe Lejla). Puna dhe përkushtimi i këtyre fëmijëve shenjtëroi edhe më lart dritën e diturisë, në të mirë të Kombit shqiptar dhe vlerave botërore.

Katër fëmijët kanë formuar familje, duke lidhur miqësi me familje fisesh patriotike. Vatrat e tyre kanë qenë dhe janë dyer miqësie dhe bujarie, jo vetëm për familjen time në vazhdimësi, por për fisin, miq e shokë, dhjetëra qindra familje tiranase, me fëmijët e tyre ku merrnin mësime plotësuese. Si pasojë e ndihmës dhe influencës së Profesor Ibrahimit, nga ky fis kanë mbaruar studime të larta, brenda e jashtë vendit mbi 40 vetë, rrugë e cila po ndiqet edhe nga nipat dhe stërnipat e tyre. 

Profesor Agron Babamusta – Arkimedi i Shkencave Egzakte

Euridit enciklopedik dhe orator, me një kujtesë të jashtëzakonshme, që citon përmendësh Lahutën e Malësisë, të Atë Gjergj Fishtës, historinë e Skënderbeut, të Naim Frashërit, rubait e poetit arab të Omer Khajamit…! Një Konicë i dytë! Me pamje shqiponje (kështu janë të katër fëmijët) si e jëma. Prototipi i Diplomatit, që flet pak por me peshë dhe të dëgjon shumë. Ishte gjimnazisti i shkëlqyer që zëvëndësonte babanë në orë mësimi, dhe më pas, student dhe pedagog i talentuar. Duke u futur në zemrën e studentëve, ata e thërrisnin “Baba” si dikur të jatin e tij.

Tek shikon dhe shfleton veprat shumë voluminoze për shkencat egzakte, ndjen një krenari ngazëllyese dhe merr një përgjigje engjëllore, forcë mendore, proverbial! Veprat e tij janë autentike, me ndriçim perëndimor, si të jatit. Në Akademinë Ushtarake, kasta komuniste, me disa gjeneralë (graduar që në male), me sofizmat e tyre për sulme imagjinare në kokat e tyre nga imperializmi amerikan dhe social imperializmi sovjetik, futën në programe teorinë e luftës partizane: në rast sulmi nga armiqtë do të rrethojmë fshatërat dhe do kapim malet…

Profesor Agroni, e ngriti artin ushtarak mbi baza moderne. Megjithatë, ai ishte kundër armatosjes së vendit, kundër bunkerizimit, që sollën shkatërrimin total ekonomik të vendit deri në varfëri të tejskajshme.

Në Medresenë e Tiranës, si Drejtor, Ai, me stafin e tij, propagandoi paqen e Islamit, solidaritetin vëllazëror mes besimeve fetare në Shqipëri dhe për tërë kombin tonë. Edhe sot vazhdon hulumtimet e tij shkencore në të mirë të vlerave shkencore. Ky është Arkimedi ynë!

Veprimtari Botuese nga Prof. Agron Babamusta:

•           Gjeometria analitike dhe analiza matematike. Tekst mësimor për shkollat tekniko- profesionale. (1960)

•           Problema gjeometrike me përmbajtje praktike.Ushtrime për punë jashtë klase për nxënësit e shkollave tekniko-profesionale. (1962)

•           Fuqitë me eksponent rracional dhe rrënjët. Broshurë mësimore për shkollat e mesme.

•           Algjebra 1. Tekst mësimor për shkollat e mesme të arsimit të përgjithshëm. (1968)

•           Algjebra 2 .Tekst mësimor për shkollat e mesme të arsimit të përgjithshëm. (1968)

•           Matematika e lartë ~ Vëllimi I. (1980)

•           Matematika e lartë ~ Vëllimi II. Tekste mësimore për shkollat e larta ushtarake dhe Akademinë Ushtarake. (1981).

•           Ushtrime të matematikës së lartë. (1982)

•           Teoria e probabiliteteve. Tekst mësimor për shkollat e larta ushtarake dhe për Akademinë Ushtarake. (1985) 

•           Bazat e qitjes me armët e tankut.Tekst mësimor voluminoz për Akademinë Ushtarake, njëkohësisht edhe material  i paraqitur për gradë shkencore.  (1987)                     

 

Profesor Neritan Babamusta – Pitagora e Shqipërisë!

Me mençurinë dhe urtësinë e Sokratit! Dikur, shahist i madh, lojë ku gjente qetësi mendja e tij e ndritur. Shkencëtar bashkëkohor me produktivitet të jashtëzakonshëm. I tërë sistemi ynë arsimor parauniversitar, punon me veprat e tij për matematikë, gjeometri, algjebër…

Duke qenë fisnik, ka një rreth të madh simpatizuesish, të cilët në zemrat e tyre e mbajnë mik të shenjtë me vlera të larta.

Ky “Trimvirat” i vlerave njerëzore, ka përgatitur për atdheun tonë një plejadë të tërë shkencëtarësh e mendimtarësh mëmëdhetarë, para të cilëve krenohet i tërë kombi ynë! Ekuacionet e tyre matematikore, me të panjohura, nuk i kanë konvertuar në miliona, por janë dhe mbeten thesare për ndriçimin e mendjeve njerëzore.

Urimi ynë: Jetëgjatësi, me gëzime, sa malet e Arbërit!

 

Botimet dhe Tekstet Mësimore nga Prof. Neritan Babamusta:

•           Elemente të gjeometrisë në hapësirë. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (1982)

•           Elemente të analizës matematike dhe gjeometrisë analitike. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (1984)

•           Edhe pak matematikë për ju. Libër për nxënësit me prirje në matematikë. (1990)

•           Matematika 4. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (1994)

•           Teza me zgjedhje në matematikë. Tekst ndihmës për mësuesit e shkollës së mesme. (1998)

•           Manual për drejtorin e shkollës. Administrimi i shkollës. (1999)

•           Manual për drejtorin e shkollës. Monitorimi i shkollës me tregues sasijorë. (2000)

•           Fëmija, prindi dhe matematika 1. Libër për prindërit dhe nxënësit e klasës së parë. (2000)

•           Matematika 2.2. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (2000)

•           Ushtrime matematike. Teste për shkollën e mesme dhe konkurset e shkollë së lartë. (2002)

•           Matematika dhe të drejtat e nxënësve në shkollë. Tekst ndihmës për mësuesit e matematikës. (2004)

•           Ushtrime të zgjedhura për matematikën 2.2. Tekst ndihmës për shkollën e mesme. (2006)

•           Matematika 2. Tekst për mësuesin e klasës së dytë të ciklit fillor. (2006)

•           Ushtrime matematike për maturën shtetërore. (2006)

•           Matematika 8. Tekst mësimor për shkollën 9-vjeçare. (2007)

•           Ushtrime matematika 8. Tekst ndihmës për shkollën 9-vjeçare. (2007)

•           Matematika 9. Tekst mësimor për shkollën 9-vjeçare. (2008)

•           Ushtrime matematika 9. Tekst ndihmës për shkollën 9-vjeçare. (2008)

•           Ushtrime matematike për provimet e lirimit. (2009)

•           Matematika 10. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (2009)

•           Ushtrime matematika 10. Tekst ndihmës për shkollën e mesme. (2009)

•           Matematika e avancuar 10. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (2009)

•           Matematika 11. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (2010)

•           Ushtrime matematika 11. Tekst ndihmës për shkollën e mesme. (2010)

•           Matematika e avancuar 11. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (2010)

•           Matematika 12. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (2011)

•           Matematika e avancuar 12. Tekst mësimor për shkollën e mesme. (2011)

•           Matematika 12. Libër për mësuesin. (2011)

Znj. Flutura Babamusta – Dizenjatorja e shkëlqyer!

E dashur, e qeshur dhe e shpejtë si flutur (ndarë nga jeta). Punonte si asistente inxhiniere, dizenjatore tek Kombinati i Tekstileve në Tiranë, kovaçhanë e kohës së Carit, dhuratë e “Kasheit të Pavdekshëm”, Stalinit. Së bashku me të shoqin, inxhinier, dhe me qindra duararta vajza shqiptare iu dhanë jetë prodhimeve të kombinatit. Këto prodhime, zbukuruar me mjeshtërinë e tyre artistike konkuronin edhe në tregjet e jashtme. 

Znj. Lejla Babamusta – Talenti i Matematikës!

E mençur dhe e bukur në rininë e saj, si zanë e maleve tona, me karakter të fortë dhe shikim të ëmbël dhe magjepës! Si mësuese e përkryer matematike u dha jetë vlerave shkencore të babait dhe vëllezërve të saj. Si e jëma, të imponon respekt. Dy vëllezërit dhe dy motrat kanë rritur dhe edukuar fëmijë të shkëlqyer.

Talenti i kombit shqiptar, ndër më të avancuarit për mençuri në botë! Një popull që vazhdon të prodhojë karizmatikë të rinj, në të gjitha fushat e jetës, që na bën të ndjehemi krenar para qytetërimit.

Me përulje, respekt përpara inteligjencës, Akademikëve dhe Doktorëve të Shkencave të Kombit tonë!

Neki Bababamusta

Londër, 12 Tetor 2011

Kontributi i Popullit të Kavajës në Luftën e Shkodrës 8 Tetor 1912 – 19 Mars 1913

Neki Babamusta

Turqia, ky rubin lindor i Sulltanëve pushtues, në fillim të shekullit XX po kalonte në agoni. Si rrjedhojë, i sëmuri i Bosforit, nuk kishte më reparte të forta arkinxhinjsh për mbrojten e perandorisë. Shqipëria, e dashura e saj 400 vjeçare, parajsa e Adreatikut, po ikte nga duart.

Diplomacia evropiane kthen sytë nga Ballkani, vullkan me erupsion të përhershëm, me qendër Shqipërinë. Korentet diplomatike evropiane, për hir të interesave, sfidonin njëra-tjetrën. Konkretisht:

Carët e Moskovit, duke dashur të realizonin në botë teorinë sunduese të pansllavizmit, kërkonin një Ballkan të fortë prosllav, duke nxitur e lëshuar prej kapistalli të harbuarit e Beogradit dhe Cetinjës, drejt Shqipërisë, për t’u dhënë privilegje.

 

Austro-Hungaria dëshironte vetë të depërtonte në Ballkan. Për këtë, Ministri i Jashtëm i Vienës, Berhtold, me 11 tetor 1912, duke iu drejtuar Fuqive të Mëdha, kërkonte që “Turqia të zbantonte një politikë destabilizuese të Ballkanit, sepse ne kemi interesa jetike në Ballkan.” Ekonomistët austriak kishin llogaritur që Kavaja me trevat e saj fushore, të furnizonte me perime Vjenën.

 

Shovenistët grek, nëpërmjet Ministrit të Jashtëm Karanilas, shfaqin haptazi ëndërrat e tyre për pushtimin e Shqipërisë së Jugut, duke shpifur se, “kryengritjet shqiptare po shkaktojnë shqetësime serioze në Greqi.” Gjakatarët e Beogradit, duke synuar pushtimin e Shqipërisë së Veriut, ëndërronin daljen në Adreatik, në Durrës; ndërsa inkuizitorët e Cetinjës (Mal i Zi) kërkonin të bënin kryeqytet Shkodrës.

 

Po Shqipëria? E dënuar nga padrejtësitë historike, po bëhej arenë përleshjesh. Tmerr dhe tragjedi! Por ky popull i vogël, i pambrojtur, përpara këtyre lukunive ujqërish, me luftën e tij titanike, do t’ja prishte planet ambicioze diplomacisë ndërkombëtare, që i hartonin nëpër korridore luksoze të Vienës, Romës, Parisit, Londrës dhe Berlinit. Në vitet 1901-1912 Shqipëria u përflak. Ky popull i varfër por liridashës, që Zoti e pajisi me virtutet më të mira të njerëzimit, do marrë pushkën për Mëmëdhenë, vlerën dhe jehonën e së cilës, diktatura pothuajse e la në harresë.

 

Koha gjykon njerëzit dhe ngjarjet, por ajo ndryshon edhe karakteret, edhe njerëzit. Epoka e Demokracisë i gjykon më drejtë njerëzit, kohën dhe vlerat historke. Në këto çaste të rrezikut patriotët e kombit, nëpërmjet shoqërive patriotike, lëshuan flamurin e kushtrimit. Me të drejtë mëmëdhati i madh Mehdi Frashëri shkruante: “Populli shqiptar, kundrejt rrezikut mund të bashkohet, dhe kur ky komb luftëtar kur bashkohet me zemër, në të vërtetë mund të bëjë mrekulli.”

 

Ndërsa i madhi At Gjergj Fishta, duke fshikulluar ndaj lëvizjes i drejtohet kombit:

                        Lësho kushtrimin n’Toske e n’Gegë

                        Mblidhen tok si kokrra n’shegë

                        Se n’Berlin asht ba pleqnia

                        Nën kam shkjaut me u vu Shqipnia

                        Trup në kamë ia ba Shqipnia

                        Evropës fjalën m’ia poshtrue

                        Me i dhanë dorë Malit të Zi

                        T’a coptojë t’mjerën Shqipni!

Vullnetarja angleze, Edit Durhan, mike e Shqipërisë, pjesëmarrëse në kryengritjet e viteve 1911-12 shkruan se, “sundimtarët e lëvizjes, me mashtrim e tradhëti e mizori, po mundohen të shtien në dorë këtë vend të vogël.”

 

Me 7 gusht 1912 forcat malazeze pushtuna Selcën e Shkodrës. Kral Nikolla u mundua të bënte për vete malësorët e Veriut kundër Turqisë, përfshi Arqipeshkëvin Sereqi me kapitenin e Mirditës, Preg Bibë Dodën, për të krijuar në Veri një vilajet kristian me governator të përgjithshëm katolik. Këto synime nuk gjetën mbështetje. Me 8 tetor 1912 Mali i Zi i shpalli luftë Turqisë. Me 14 tetor Turqia e humbi luftën. Ushtritë malazeze filluan marshimin drejt tokave shqiptare nga ana e Tuzit dhe e Taraboshit në drejtim të Shkodrës, dhe nga ana e Plavës e Gucisë në drejtim të Pejës. Prandaj, Kuvendi i Pejës, me 22 tetor 1912 me Bajram Currin në krye dekranonin se, “shqiptarët nuk do të pranojnë kurrë sundimin serbo-malazez.”

 

Ushtria turke po tërhiqej. Gjenerali turk Hasan Riza Pasha, me nënë shqiptare, bënte thirrje për “të rezistuar”. Por tradhtari i popullit shqiptar Esat Pashë Toptani, duke dashur që të bëhej sundimtar i Shqipërisë së Mesme e vret me pabesi Gjeneralin, duke shkaktuar sabotime në front. Atdhetari Hafiz Ibrahim Dolliu e portretizonte Esat Pashë Toptanin:

 se vetëm gjakra ai kish përpirë,

 edhe rrënojë krejt Shqipërinë!

Por populli i doli zot vatanit.

 

Në ditët e para të tetorit 1912. Muslimarët e të krishterë, nga fshati e qyteti, sipas kujtimeve të luftëtarëve pjesmarrës, si Osmas Guma, Beqir Babamusta, Hamdi Kazazi, Beqir Tallushi, Hajdar Loshi, farmacisti Athanas Bidoshi, i cili mori edhe ilaçet me vete, dëshmojnë:

                        Pushkë për shtëpi siç thotë poeti popull

                        Dit me rradhe e pa pushue

                        ǒbien kjo lodër me fitue

                        Flet kasemi, ky fort trimi

                        Mblidhni djem kudo që jinni!

                        Na çon t’fala motra Shkodër

                        Hasmi po na shkel në vatër

                        Të krishterë e muhamedanë

                        Lidhën besën për vatanë.

 

Në ato çaste vendimtare për fatet e kombit, patrioti i madh Ismail Qemali, këshillonte se “të gjithë shqiptarët duhet të jemi të pandarë, të lidhemi me njëri tjetrin dhe të forcohemi.” Vullnetarët e Kavajës, si bënë betimin para flamurit të Skënderbeut, u përcollën me lot e brohoritje drejt  veriut nga populli. Në krye të Divizionit, ku forcën më të madhe e përbënin kavajasit, ishte pararoja prej 200 vetësh, veshur me mantela të bardha, lyer me gjak, symbol i rënies dëshmor për vatan. Luftëtarët u nisën kryelartë me bekimin para mijë  banorëve, këmbësorë e kalorës me ushqime e veshje dhënë nga populli, po ashtu edhe me sendet e arta, dhuruar nga nënat dhe gratë.

 

Lajmi i mbritjes së forcave vullnetare nga Shqipëria e Mesme, veçanërisht nga Kavaja u dha zemër luftëtarëve shkodranë. Luftonin në këmbë çunat e Kavajës. Qeleshet e  bardha u bënë tmerr për malazezët. Pushkët arbërore kundërshtonin topat e Moskovit. Luftohet në Tarabosh, në sopat e Zadrimës, pranë kalasë së Rozafatit, përreth Bunës dhe brënda në lagjet e qytetit. Binin trimat, por asnjeri nuk tërhiqej. Nënat dhe vajzat shkodrane merrnin në shtëpi të plagosurit dhe i mjekonin. Ato dërgonin ushqime në front për vëllezërit e tyre, sepse të gjithë lidhën besë për Atdhe, me gjak të Kastriotit.

Lufta po zgjaste. Furnizimi me ushqime po mbaronte. Filloi sëmundaj e kolerës. U therën edhe kuajt që ishin për mbartje. Kriminelët malazezë dhe serb bënë shumë mizori: vranë, dogjën, shkatërruan, me bajoneta çanin edhe fëmijët në barkun e nënës, duke manifestuar një urrejtje fetare si të kohës së Inkuizicionit. Pas pesë muaj luftimesh, vetëm duke kaluar mbi trupat e vullnetarëve të rënë, malazezët edhe serbët, me 19 Mars 1913, u futën në Shkodrën e përflakur dhe djegur. Ëndrrat e tyre, për të realizuar aneksimin e Shqipërisë se gjoja ishte pjesë e përbërëse e Perandorisë Turke nuk u realizuan. Qindra të rënë prehen të qetë, për 80 vjet në fushën e Shkodrës që të huajt:

                        Të mos na zaptonin

                        Të mos na komandonin,

                        Të mos na preknin nderë!

                        Kurrë jo!

 

Në zemrën e popullit është skalitur ideali i lartë i lirisë, “kush bie i ri për atdhe, i ri mbetet përjetë.” Populli i përulet me respekt para atyre varreve. Në fushë të Rrëmajit, ndodhen me dhjetra e qindra varre dëshmorësh me epitafin shekullor:

                        Ndal! Të dashur kalimtarë

                        Një amanet po ju lejmë

                        Kur të shkoni në Kavajë

                        Falni me shëndet prindërve tanë!

                        Kurrë për ne të mos vajtojnë

                        Ramë me nder për liri,

                        Shkjau serb të mos na robërojë!

 

Disa nga luftëtarët shpallur dëshmorë nga Bashkia e Kavajës në vitin 1993,

rënë në luftën e Shkodrës tetor 1912-13.

 

 

Qyteti Kavajë

1. Aqif Hasan Babamusta

2. Daut Ramazan Babamusta

3. Isuf Rrugia

4. Llazar Mihal Kona

5. Mustafa Ali Krantja

6. Mallabej Mustafa Kollçaku

7. Sedi Kollçaku

8. Sulejman Kila

9. Thanas Vasil Kote

10. Ymer Beqir Mahmudaj

11. Ramazan Dobjani

12. Fejzulla Dobjani ….etj.

 

FSHATRAT:  

 

RRAKULL

12. Sulejman Tatani

 

SYNEJ

13. Lem Hamza Daiu

14. Mustafa Hajdar Daiu

15. Lahe Xhahysa

16. Liman Daiu

17. Hysen Sadik Xhaibra

18. Isa Xhahysa

 

BAGO

19. Jakup Muça

20. Rustem Bashmeta

 

KAZIE

21. Dalip Elmadhi

22. Hider Elmadhi

23. Shaban Hoxha

24. Haxhi Xhemilja

 

SPANESH

25. Selim Spaneshi

26. Abdulla Xeka

 

PATK – MILOT

27. Lik Muça

 

HAJDARAJ

28. Ismail Kala

 

BLERIMAJ

29. Myslim Zenel Demrozi

30. Adem Zenel Demrozi

 

VORROZEN

31. Baft Hoxha (Mehja)

32. Kadri Hoxha (Mehja)

 

LUZ I VOGËL

33. Tahir Hajdini

 

 

LUZ I MADH

34. Isamil Haska

 

SHKOZET I LUZIT

 

35. Ramazan Selman Meta

 

SEFERAJ

36. Daut Isa Allajsufi

 

AGONAS

37. Abdulla Arif Belba

 

KANAPARAJ

38. Selman Lika

39. Isuf Hidri

 

ZIKXHAFAJ

40. Shaqir Haxhini

 

HELMAS

41. Selman Shaba

 

KRYEZI

42. Bajram Mullaliu

 

LESHTEJ

43. Qazim Elez Karuli

 

GËRMAJ

44. Isamil Pëllumb Dervishi

 

CIKALLESH

45. Ibrahim Çelhaka

46. Luk Çelhaka

47. Lok Cikalleshi

48. Sulë Xhafa

49. Qamil Shima …etj.

 

 

 

 

 

 

 

 

Acceptance speech by Shirley Cloyes DioGuardi

Albanian American Freedom House

“Freedom Eagle Prize Award 2011”

Given to Joseph DioGuardi and Shirley Cloyes DioGuardi

October 5, 2011


     Tonight I want to focus my remarks on the fall of communism in Albania in 1992 and what has transpired in the past twenty years.  First of all, we must never forget the historic trip of former Congressman Joe DioGuardi and Congressman Tom Lantos to Tirana in 1990, as the first US officials to enter Albania in fifty years.  Their arrival in the wake of the fall of the Berlin Wall, and their call to dictator Enver Hoxha’s successor, Ramiz Alia, to democratize Albania, helped bring down communism in Albania.  The year before DioGuardi and Lantos arrived in Tirana, the Germans had marked the fall of communism by dismantling the wall dividing East and West Berlin.  A year after their visit, Albanians would begin to destroy their national symbol of tyranny:  the hundreds of thousands of concrete bunkers dotting the landscape of Albania, which Hoxha had forced the Albanian population to build to withstand the putative threat of a US invasion.  Most important of all, democratic-yearning Albanians would free the thousands of political prisoners incarcerated in labor camps and penitentiaries across the country.

 

     As many of you remember, my first testimony before the U.S. House of Representatives took place in July 1996 before the Committee on International Relations, then chaired by Congressman Ben Gilman and co-chaired by then ranking minority leader Tom Lantos.  I welcomed the opportunity to speak on behalf of a nation that had endured the most brutally repressive Communist regime in Europe for forty-five years after World War II—the only one on a par with Stalin’s Soviet Union.  Based on my knowledge of the Nazi Holocaust, I knew the dangers of remaining silent.  And so I welcomed the opportunity to bear witness to the barbarous treatment that Albanians had suffered under Enver Hoxha and to applaud the transformation of a country from a “prison without walls” into an emerging democracy—all within the space of four years and with virtually no bloodshed. 

 

     Having visited Albania with Joe in 1995, I had seen the face of the new Albania, and I wanted to be sure that the U.S. government did not rush to judgment by isolating Albania because of the irregularities in the second election of President Sali Berisha in May 1996.  (As those who attended this hearing will recall, Nicholas Gage of the Panepirotic Federation and other members of the Greek lobby had joined with Albanian Communists to lobby the US Congress against the Berisha government and to hold the July 1996 hearing.)  In my testimony, I sought to draw attention to the obligation that the United States and Europe had to support post-Communist Albania, since for forty-five years the West had done very little to stop the totalitarianism of the Hoxha regime or even to speak out against its perverse ideology.

 

     That hearing was transformative, because I think that we can rightfully acknowledge

that the Albanian American Civic League convinced the US government not to place

-2-

 

Albania under economic sanctions and to press its European allies not to allow Albania to be expelled from the Council of Europe.

 

     Consequently, twenty years later, I find it very sad to reflect on the reality that Albania is a democracy in name only.  To be sure, it has never returned to the nightmarish reality of the Hoxha era, in which thousands of innocent civilians were deemed enemies of the state and either executed or imprisoned in labor camps and penitentiaries.  Nevertheless, since the fall of communism, Albania has been locked in a power struggle between the Democratic Party and the Socialist Party—a struggle that has left the citizenry defeated.  To be sure, the West can be criticized for looking the other way as long as Albania did its bidding in the Balkans.  But, in the end, it is the Albanian political elite that are responsible for the failure to truly democratize Albania—that are responsible for the massive corruption, lack of rule of law, lack of free press, and the economic impoverishment of the majority. 

 

     The Democratic Party has always claimed the anti-Communist label, and the diaspora has helped to uphold that image.  For awhile, the DPA was the genuine face of anti-communism in Albania.  But, especially in the last few years, it has become clear that there is little difference between the Democratic and Socialist parties, both of which have enriched themselves at the expense of the people.  In January 2010, public outrage reached a crescendo, when a demonstration in Tirana turned violent, leaving three dead and 39 wounded.  Although Socialist Party leader Edi Rama was the prime mover behind the demonstration, the crowd of more than 20,000 came from all political parties and walks of life to protest unpunished corruption among the political elite and an ever worsening economy.  Berisha and Rama are now in a stand-off; this year’s local elections were full of irregularities; Albania’s admission to the European Union has been put on hold; and Albanian citizens are exhibiting a siege mentality and cannot see a way forward. 

 

     When I published an article about this deplorable situation in Balkan Insight on February 3 of this year, entitled “Albanians Stand at a Perilous Crossroads,” I said that “Albania is still run by former Communist officials” (and that includes DP officials), and “that the patronage and control of both business and media sectors by both parties makes it very difficult for newcomers to enter politics.”  I added that both parties “continue the pattern of confrontational politics, void of principles and values, which has thwarted national unity and progress since the Communist dictatorship fell in 1992.  And I argued that it was “essential that today’s corrupt politicians are replaced by a new political bloc rallied around democratic values and prepared to lead Albania into a productive future with the rest of Europe  I emphasized that a new generation that wants to make a difference is being prevented from having a say in their future.  Finally, I admonished the West to stop trying to maintain stability at all cost, but instead to “support the Albanian population’s yearning for genuine democracy and economic viability.”

 

     I am sad to report that, while many Albanians here and abroad praised my article, it

-3-

 

was the first time that I received “hate mail” in quantity, and it came primarily from Democratic Party supporters in the diaspora, although I must hasten to add, not from Albanian Americans who had endured Hoxha’s jails.

 

     Last August, Dimitar Bechev, head of the Sofia, Bulgaria, office of the European Council on Foreign Relations, wrote a trenchant article entitled “The Protracted Death of Democratic Albania.”  In it, he said that Berisha and Rama “together have done more

to destroy their country’s progress than any other post-Communist leaders in Europe”; that Prime Minister Berisha “must take the lion’s share of blame with his increasing concentration of power under himself and his party”; and that Albania’s people, having “endured hardship like no other in the Communist bloc,” but possessing “an entrepreneurial energy that is often more American than European” indeed “deserve better than their vote-rigging leaders have offered.”  Bechev called on Europe “to take a more uncompromising stance with Tirana than they have done until now.”

 

     Meanwhile, I think that we in the diaspora need to take a more critical and nuanced stance towards the political environment in Albania, and we owe it to all those who suffered and died under communism in Albania to do so.  I have come to the conclusion in recent months that the biggest mistake in post-Communist Albania was that the criminals of the Hoxha era were not brought to trial and that the country never instituted a truth and reconciliation commission.  Many like to forget that Sali Berisha was Enver Hoxha’s physician, and no doubt he wanted to avoid any public scrutiny of his life under the regime.  To this day, Prime Minister Berisha has not opened up all of the Communist archives for national examination.  I think that this has to change. 

 

     Burying the Communist Albanian past has brought neither justice nor healing to those who suffered.  If anything, it has continued their suffering.  This reminds me of the Jewish survivors of the Holocaust who were forced to suffer in silence for years until Israel sought to fully reveal the traumatic legacy of Naziism and to shock the conscience of the world—beginning with the capture and trial in 1961 of Adolf Eichmann, one of the chief architects of Hitler’s plan to exterminate European Jewry.  In Albania, I believe that we need to start the process of healing the pain of the past (a past that is very much alive today) by obtaining from the Albanian government as full accounting as possible of the Hoxha era.  The names of those persecuted, imprisoned, and executed by the Hoxha regime should be released to both the Albanian public and the international community.

 

     One of the great satisfactions of my life occurred this year when I received information about one of Enver Hoxha’s most notorious prisons, the prison in Spaç.  This led me back to where I began in 1996, but with the renewed awareness that the reckoning of a devastated country must finally take place.  In the process, I was introduced to Pellumb Lamaj, who survived torture, hard labor, and imprisonment in Spaç for eleven years.  Since Mr. Lamaj came to the United States, he has tried to bring the prison to the world’s attention in a number of ways.  I want to conclude by reading a poem that he wrote during his first week of confinement, entitled “Jail Cell”:

-4-

 

Inside the four walls,

Besieged by pitch darkness,

My craving body crawls,

Can’t tell when sun rises.

 

Within the four walls,

Worn out of loneliness,

Surrounded by ghouls,

Of prison cell darkness.

 

Inside the four walls,

Lie down on ground frosty,

Waiting until night falls,

To turn to God Almighty.

 

Within the four walls,

In silent night sadden,

I wait in vain for the Lord,

He is high up in heaven.

 

Spaçi, 1979

Fjalimi me rastin e pranimit të çmimit nga Shirley Cloyes DioGuardi

Shtëpia Shqiptaro-Amerikane e Lirisë

“Çmimi Shqiponjë Lirie 2011″

Dhënë Joseph DioGuardi dhe Shirley Cloyes DioGuardi

5 tetor 2011


Sonte unë dua të përqëndroj komentet e mia në rënien e komunizmit në Shqipëri në vitin 1992 dhe ato që kanë ndodhur në njëzet vitet e fundit. Para së gjithash, ne kurrë nuk duhet të harrojmë udhëtimin historik të ish-Kongresistit Joe DioGuardi dhe Kongresistit Tom Lantos në Tiranë në vitin 1990, si zyrtarët e parë amerikanë që hynë në Shqipëri në mëse pesëdhjetë vite. Mbërritjes së tyre pas të rënies së murit të Berlinit, dhe thirrja e tyre për pasardhësin e diktatorit Enver Hoxha, Ramiz Alia, për të demokratizuar Shqipërinë, ndihmoi në rrëzimin e komunizmit në Shqipëri. Vitin para se DioGuardi dhe Lantos arritën në Tiranë, gjermanët kishin shënuar rënien e komunizmit duke rrënuar murin që ndante Berlinin Lindor nga ai Perëndimor. Një vit pas vizitës së tyre, shqiptarët do të fillojnë të shkatërrojnë simbolin e tyre kombëtar të tiranisë: qindra e mijëra bunkerë betoni që mbulonin peizazhin e Shqipërisë, për ndërtimin e të cilëve Hoxha kishte detyruar popullsinë shqiptare, për ti bërë ballë gjoja kërcënimit të një pushtimi nga SHBA. Më e rëndësishme nga të gjitha, shqiptarët e etur për demokraci do të lirojne mijëra të burgosur politikë  që mbaheshin në kampe pune dhe burgje në të gjithë vendin.

Shumë prej juve ju kujtohet, dëshmia ime e parë para Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA-ve u dha në korrik të 1996 para Komitetit për Marrëdhënie Ndërkombëtare, që kryesohej atëherë nga Kongresisti Ben Gilman dhe bashkë-kryesohej nga udhëheqësi i lartë atëherëshëm minoritar Tom Lantos. Unë e mirëprita mundësinë që të flas në emër të një kombi që kishte duruar regjimin komunist më brutal e shtypës në Evropë për dyzet e pesë vjet pas Luftës së Dytë Botërore-i vetmi në një nivel me Bashkimin Sovjetik të Stalinit. Bazuar në njohuritë e mia të Holokaustit nazist, unë i dija rreziqet e të qëndruarit në heshtje. Dhe kështu unë mirëprita mundësinë për të dëshmuar për trajtimin barbar që shqiptarët kishin vuajtur nën Enver Hoxhën dhe për të përshëndetur transformimin e një vendi nga një “burg pa mure”, në një demokraci në zhvillim-të gjitha në hapësirën e katër vjetëve dhe pothuajse pa gjakderdhje.

Duke vizituar Shqipërinë me Joe në vitin 1995, unë kam parë fytyrën e Shqipërisë së re, dhe doja të isha e sigurt se qeveria e SHBA-ve nuk do të nxitonte në gjykim duke izoluar Shqipërinë për shkak të parregullsive në zgjedhjen e dytë të presidentit Sali Berisha në Maj 1996. (Ashtu siç do t’iu kujtohet atyre që morën pjesë në këtë seancë, Nicholas Gage i Federatës Panepirotic dhe anëtarët e tjerë të lobit grek ishin bashkuar me komunistët shqiptarë për të lobuar në Kongresin amerikan kundër qeverisë Berisha dhe për të mbajtur seancën e Korrikut 1996). Në dëshminë time, kërkova të tërheqë vëmendjen drejt detyrimit që Shtetet e Bashkuara dhe Evropa kishin për të mbështetur Shqipërinë post-komuniste, meqë për dyzet e pesë vjet Perëndimi kishte bërë shumë pak për të ndaluar totalitarizmin e regjimit të Hoxhës apo edhe për të folur kundër ideologjisë së tij të mbrapshtë.

Ky dëgjim ishte transformues, sepse unë mendoj se ne mund të pranojmë me të drejtë se Lidhja Qytetare Shqiptaro-Amerikane bindi qeverinë e SHBA-ve për të mos vendosur Shqipërinë nën sanksione ekonomike dhe që t’i bëjë trysni aleatëve të saj evropianë për të mos lejuar Shqipërinë që të përjashtohet nga Këshilli i Evropës.

Si pasojë, njëzet vjet më vonë, unë pikëllohem kur mendoj per realitetin se Shqipëria është një demokraci vetëm në emër. Pa dyshim, ajo kurrë nuk është kthyer në realitetin tmerrues të epokës së Hoxhës, në të cilat mijëra civilë të pafajshëm u konsideruan armiq të shtetit dhe u ekzekutuan ose u burgosën në kampe pune dhe burgje. Megjithatë, që nga rënia e komunizmit, Shqipëria ka qenë e ngujuar në një luftë për pushtet midis Partisë Demokratike dhe Partisë Socialiste- luftë që ka lënë qytetarët të mundur. Pa dyshim, Perëndimi mund të kritikohet për shikimin në anën tjetër për sa kohë që Shqipëria bënte në Ballkan atë që kërkohej prej saj. Por, në fund, është elita politike shqiptare që është përgjegjëse për dështimin e saj për ta demokratizuar me të vërtetë Shqipërinë-që është përgjegjëse për korrupsionin masiv, mungesën e sundimit të ligjit, mungesën e shtypit të lirë, dhe të varfërimit ekonomik të shumicës.

Partia Demokratike ka deklaruar gjithmonë etiketën anti-komuniste, dhe diaspora e ka ndihmuar për ta mbështetur atë imazh. Për një kohë, PDSH ishte fytyra e vërtetë e anti-komunizmit në Shqipëri. Por, veçanërisht në vitet e fundit, është bërë e qartë se ka pak ndryshim midis partive Demokratike dhe Socialiste, të cilat të dyjat kanë pasuruar veten e tyre në kurriz të popullit. Në janar 2010, zemërimi publik arriti në kulm, kur një demostratë në Tiranë u bë e dhunshme, duke lënë tre të vdekur dhe 39 të plagosur. Edhe pse kreu i Partisë Socialiste Edi Rama ka qenë forcë lëvizëse kryesore pas demostratës, turma e më shumë se 20.000 erdhën nga të gjitha partitë politike dhe sferat e jetës për të protestuar kundër korrupsionit të pandëshkuar në mesin e elitës politike dhe një ekonomi që po përkeqësohet gjithnjë. Berisha dhe Rama janë në një rrugë pa krye, zgjedhjet lokale të këtij viti ishin me plot parregullësi, pranimi i Shqipërisë në Bashkimin Evropian ka ngecur, dhe qytetarët shqiptarë janë duke shfaqur një mentalitet rrethimi dhe nuk mund të shohin rrugën përpara.

Kur kam botuar një artikull në lidhje me këtë gjendje të mjerueshme në Ballkan Insight më 3 shkurt të këtij viti, me titull “Shqiptarët qëndrojnë në një udhëkryq të rrezikshëm,” unë thashë se “Shqipëria ende drejtohet nga zyrtarë ish-komunistë” (dhe kjo përfshinë zyrtarë të PD-së), dhe “se patronazhin dhe kontrollin e sektorëve të biznesit dhe medias nga të dyja palët e bën shumë të vështirë për të sapoardhurit të hyjnë në politikë.” Unë shtova që të dyja palët “të vazhdojë modelin e politikës konfrontuese, të pa parimeve dhe të pa vlerave, e cila ka prishur përparimin dhe unitetin kombëtar që kur diktatura komuniste ra në vitin 1992. Dhe unë argumentova se  ishte “e domosdoshme që politikanët e korruptuar të sotit të zëvendësohen nga një bllok i ri politik të mbledhur rreth vlerave demokratike dhe të përgatitur për të udhëhequr Shqipërinë në një të ardhme të frytshme me pjesën tjetër të Evropës.” Unë theksova se një brez i ri që dëshiron të bëjë ndryshime është duke u penguar për të shprehur pikëpamjet e tyre për të ardhmen e tyre.

Së fundi, unë e këshillova Perëndimin që të ndalet së përpjekuri për të ruajtur stabilitetin me çdo çmim, por në vend të kësaj të “mbështese etjen e popullatës shqiptare për demokraci të vërtetë dhe qëndrueshmëri ekonomike.”

Unë jam e pikëlluar për të raportuar se, përderisa shumë shqiptarë këtu dhe jashtë vendit vlerësuan lart artikullin tim, ishte hera e parë që kam marrë “emaila urrejtjeje” në numër të madh, dhe ato erdhën kryesisht nga përkrahësit e Partisë Demokratike në diasporë, edhe pse unë duhet të ngutem të shtoj jo, nga shqiptaro-amerikanët të cilët kishin duruar burgjet e Hoxhës.

Gushtin e fundit, Dimitar Bechev, shefi i zyrës së Sofjes, Bullgari, të Këshillit Evropian për Marrëdhënie me Jashtë, shkroi një artikull të mprehtë me titull “Vdekja e stërzgjatur e Shqipërisë demokratike.” Në të, ai tha se Berisha dhe Rama “së bashku, kanë bërë më shumë që të shkatërrojnë përparimin e vendit të tyre se çdo udhëheqës të tjetër post-komunist në Evropë”; se kryeministri Berisha “duhet të marrë pjesën më të madhe  të fajit me koncentrimin e fuqisë në rritje të tij në veten e tij dhe partinë e tij”, dhe që njerëzit e Shqipërisë, kane “duruar vështirësitë si asnjë tjetër në bllokun komunist”, por posedojnë” një energji sipërmarrëse që është shpesh më amerikane sesa evropiane” në të vërtetë “meritojnë më mirë se sa kanë ofruar udhëheqësit e tyre që manipulojnë votat.” Bechev i bëri thirrje Evropës “për të marrë një qëndrim më të pakompromis me Tiranën se sa ka bërë deri tani. “

Ndërkohë, unë mendoj se ne në diasporë duhet të marrim një qëndrim më kritik dhe me nuanca ndaj mjedisit politik në Shqipëri, dhe ia kemi borxh për të bërë këtë të gjithë atyre që vuajtën dhe vdiqën nën komunizëm në Shqipëri. Unë kam ardhur në përfundim në muajt e fundit se gabimi më i madh në Shqipërinë post-komuniste ishte se kriminelët e kohës së Hoxhës nuk u sollën në gjyq dhe se vendi nuk krijoi një komision të vërtetës dhe pajtimit. Shumë u pëlqen të harrojnë se Sali Berisha ishte mjek i Enver Hoxhës, dhe nuk ka dyshim se ai donte të shmangte çdo shqyrtim publik të jetës së tij nën regjimin. Deri në këtë ditë, kryeministri Berisha nuk ka hapur të gjitha arkivat komuniste për shqyrtim kombëtar. Unë mendoj se kjo duhet të ndryshojë.

Varrosja e së kaluarës komuniste shqiptare nuk ka sjellë as drejtësi e as shërim te ata që pësuan. Nëse ndonjë gjë, ajo ka vazhduar vuajtjet e tyre. Kjo më kujton të mbijetuarit hebre të Holokaustit të cilët u detyruan të vuajnë në heshtje për vite me rradhë deri sa Izraeli kërkoi të zbulojë plotësisht trashëgiminë traumatike të nazizmit dhe të shokojë ndërgjegjen e botës duke filluar me kapjen dhe gjykimin në vitin 1961 të Adolf Eichmann, një nga arkitektët kryesor të planit të Hitlerit për të shfarosur çifutët evropianë. Në Shqipëri, unë besoj se ne kemi nevojë për të filluar procesin e shërimit të dhimbjes të së kaluarës (një të kaluare që është shumë e gjallë sot) me marrjen nga qeveria shqiptare të raporteve sa më të plota që të jetë e mundur të kohës së Hoxhës. Emrat e të përndjekurve, burgosurve, dhe të ekzekutuarve nga regjimi Hoxha duhet të lirohen para opinionit publik shqiptar dhe para komunitetit ndërkombëtar.

Një nga kënaqësite e madhe të jetës sime ndodhi këtë vit, kur kam marrë informacion në lidhje me një nga burgjet më famëkeqe të Enver Hoxhës, burgu në Spaç. Kjo më solli përsëri aty ku unë fillova në vitin 1996, por me vetëdije të ripërtërirë se llogaridhënia ndaj një vendi të shkatërruar në fund duhet të bëhet. Në proces, unë u njoftova me Pellumb Lamaj, i cili mbijetoi torturat, punën e vështirë, dhe burgosjen në Spaç për njëmbëdhjetë vjet. Që kur zoti Lamaj erdhi në Shtetet e Bashkuara, ai është përpjekur për të sjellë këtë burg në vëmendjen e botës në të mënyra të ndryshme. Unë dua të përfundoj duke lexuar një poemë që ai shkroi gjatë javës së tij të parë të burgosjes, të titulluar “Qeli Burgu”:

Qelia
Brenda kater murresh
Rrethuar nga terri
Zvarritem pa rreshtur
S’po di nga lind dielli

Brenda kater murresh
Shtangur nga vetemia
Hijet me rrethojne
Nxine e tere qelia

Brenda kater murresh
Kruspull nga te ftohtit
Pres te vije mesnata
T’i drejtohem Zotit

Brenda kater murresh
Dhe pse nate e thelle
Me kot pres une Zotin
Ai eshte ne qiell……

Spac 1979