Tirana si shtet Islamik mund ta ndërtojë demokracinë ?

31/01/2012 by admin.

Konstantin  Qeparoi, New York Center for Albanian Studies & Research

 

         Përgjigje të prerë me thikë nuk ka dhe mos prisni një gjë të tillë, por lexoni ç’thonë perëndimorët për këtë gjë. Ç’mendojnë orientalet nuk e di, veçse kam marrë përvojën historike të tyre.

           Shumë vështirë të krijohet demokracia, për të mos thënë kurrë. Kjo është vërtetuar në praktikën e deri tanishme të vendeve të tjera islamike në mbarë botën. Asnjë shtet islamik nuk ka mundur deri më sot të ndërtojë një demokraci të lirë liberale ku të zbatohen parimet e një shoqërie të lirë. Në demokracinë perëndimore i zgjedhuri, shteti, qeveria, ndërrohen, sepse zgjedhësit e heqin me vota dhe vendosin një tjetër. Po në  Shqipëri, pse nuk mund të realizohet kjo? Sepse ka akoma vend koncepti “unë jam Kalifi, zëdhënësi i Allahut “. Pavarësisht nga emri, Enver, Ali, Edip, apo shejtani. Pse medoemos duan të rizgjidhen edhe 4, apo shumë vjet të tjera, ose deri në pafundësi ?

  Unë si person shoh interesin tim, jetën, pronën. Kështu edhe tjetri, të gjithë. Për këtë na duhet një shtet që të na mbrojë jetën dhe pronën, asgjë më shumë. Kushdo qoftë në  krye, s’ka rëndësi për ne, sepse drejtimi do të bëhet me ligje. Por në Tiranë udhëheqësi, lideri, Njëshi, përse këmbëngul që të jetë prapë e prapë në pushtet ?

         Me siguri fytyra e një lideri bëhet e padurueshme kur e shikon gjithmonë. Ai nëse vepron sipas instikteve, është kthyer në një kafshë. Nëse ka pak mendje, është përbindësh. A thua e ha meraku se mos zëvendësi do të drejtojë me ligje dhe puna e tij do të duket zero? Këto mendje i gjen kudo në lindjen Islamike, por asnjë në perëndimin Judeo-Kristian.

          Një udhëheqës i mirë në  krye të dy vjetëve duhet t’ja dorëzojë tjetrit detyrën, jo pas 4 vjetëve. Në demokracinë e parë të njerëzimit, në lashtësinë helene, zgjedhjet bëheshin një herë në vit. Në  sistemin me drejtim oligarkik, që është edhe më i miri sistem në  historinë mijëvjeçare të shoqërisë, ndërrimi bëhet çdo vit. Nëse kujton se je Kalifi, ose vetë Muhamedi, mos kërkon të rrish gjithë jetën si lugat mbi kokat e një ose dy brezave?

Perëndimorët pyesin:

1.         Të Drejtat në Islam a respektohen që  të quhet demokratik ?

         Në vendet islamike lirinë e mendimit dhe lirinë e besimit e përcakton Kurani në  sura 2:256, ndonëse në praktikë është ndryshe. Në fakt, jeta dhe prona për  çdo person myslim ose jo, nga Islami garantohet. Racizmi nuk njihet dhe Kurani flet për barazi, sura 49:13. Në vendet jo islame koncepti për të drejtat e njeriut është i ndryshëm dhe trajtohet ndryshe nga vendet islamike. Krishti thotë: Paqe, paqe dhe asnjëherë nuk pranon luftën, vdekjen. Muhamedi predikon luftë ndaj jo myslimanit, vdekje armiqve dhe hipokritëve, ferri do të jetë shtëpia e tyre, sura 9:73. Kush jeton në shoqërinë myslimane të drejtat i janë ngushtuar shumë. Sipas Kuranit nuk është gjynah nqs një mysliman vret një jo mysliman.

         Në përdorimin e drogës Talibani e ndan botën në Myslimane dhe jo Myslimane. Abdul Rashid, udhëheqës i policisë anti drogë në Afganistan thotë: ne mbjellim, përpunojmë opium, sepse është i lejueshëm të përdoret nga KAFIRS (jo besimtarët) në  Perëndim dhe jo besimtarët në Afganistan.V. S. Naipaul, mbajtës i çmimit Nobel në  Majlezi, thotë se besimtarët nuk përdorin drogë. Ata u a japin Izraelitëve për t’i shkatërruar se izraelitët janë armiqtë e Allahut.

         Nqs një Mysliman kthehet në Kristian ai dënohet. Në Arabinë Saudite Shaira thotë: “Largimi nga Islami është ofezë e madhe.” Në  Egjipt në shoqërinë myslimane pak të hapur, kristianët jetojnë nën kërcënimin real. Në korrik 2000 Gayed Ishaq, 37 vjeç dënohet me 3 vjet burg në  Egjipt sepse ofendoi fenë Islame. Në  Pakistan kush lexon librin e Sulejman Rushid dënohet nga ligji.

2.         Islami është fe për paqen ?

        Në shtetin Islam udhëheqësi i shtetit duhet të jetë mysliman. Gjatë shekujve si koloni, arabët pak morën nga vlerat e Evropës, nga mënyra e saj e mendimi dhe e të jetuarit. Doktrina e Islamit është në  konflikt me kërkesat aktuale të sotme. Çdo Imam ose Mullah që  e ndalon pijen dhe është kundër Perëndimit, kërkon me çdo kusht që  djalin e tij ta çojë në  Universitetet Perëndimore. Ernest Reman që  thelloi studimin për   krahasimin e feve 100 vjet më parë thotë: Islami është gjenerator i despotizmi shpirtëror. Robert Spenon e koncepton Kuranin si një libër perfekt kundër intelektualizmit duke thënë se: Fanatizmi dhe injoranca i ka rrënjët në  mbështetjen që  ju bën Kurani.

          Popujt e pushtuar gjatë shekujve, nqs nuk pranonin fenë Islame trajtoheshin si klasë e dytë. Islamin e ka shoqëruar prapambetja, urrejtja dhe në  të gjithë perimetrin e fqinjësisë kanë bërë luftëra sepse fqinjët kanë pas fe të ndryshme me Hindus në  Hindi, komunistët dhe budistët në  Kinë, hebrenjtë në  Jeruzalem, kristianët në  shumë shtete dhe paganët në  Afrikë.

3.         Islami a mund të krijojë shtet demokratik ?

        Feja Islame është më e përhapura në  botë. Shtetet e moderuara ndalohen që  politikën ta kombinojnë me fenë. Islamit, si rruga e jetës, shumë shtete të tjera arabe i qëndrojnë strikt. Ata argumentojnë në  këtë mënyrë: Është Allahu dhe jo njeriu që  udhëheq. Allahu është burim legjitim edhe për   politikën. Sipas ligjeve të Allahut do të zhvillohet shoqëria. Harrohet se Muhameti i nxori këto ligje për   zhvillimin e shoqërisë 1400 vjet para, kur kushtet ishin shumë  të ndryshme, një mjerim, varfëri, pa organizim, pa shtet e ligje. Tani shumë prej tyre nuk u ndihet vlera.

            Turqia si Republikë Islamike me demokraci e ka demokracinë të cunguar. Jordani, Egjipt, Marok, kanë jo shumë modernizim në  udhëheqje, që  shpesh kthehen në  fashistë, diktatorë, si në  Libi, Siri e Sadami dikur në  Irak. Islamistë radikalë në  udhëheqje janë akoma në  Iran, Sudan, Egjipt. Republikat e ish Bashkimit Sovjetik nga autokraci kaluan në  autokracinë Islame-sekulariste. Në  Azerbaxhan, myslimanët Shiite, nën ndikimin e Iranit janë ngritur kundër shtetit ateisto-laik. Më 1966 lideri islamik u arrestua. Kirkizia është shtet islamik laik.  53 shtete janë në  luftë për   demokraci, por shtetet arabe nuk kanë institucionet të merren me problemet e drejtimit, të organizimit të shtetit. Autoriteti fetar dhe shteti janë bashkë.

4.         Mund të bëhet Islami laik ?

         Shteti Islamik mund të bëhet laik, si Egjipti ku Muhamet Abduh kufizoi martesat më shumë gra dhe nxori ligje për   ndarjet e një çifti. Në  USA ka mbi 1200 xhami me 7 milionë myslimanë. V. S. Napol thotë se duhet edukim dhe eksperiencë. Kristianizmi u thjeshtua, ju përshtat shtetit modern, gjë që  Islami as që  e ka provuar. Kurani dhe Bibla i kanë bazat të ndryshme.

        Turqia ndërtoi shtetin e parë laik. Qemal Ataturku i tregoi shoqërisë myslimane se shteti është në  gjendje të drejtojë shoqërinë edhe në  vendet islame, pa ndihmën e ligjeve të nxjerrë nga Kurani. Shteti u bë në  bazë të racës dhe të fesë, ku shumë grekë e armenë ikën. Kalifati u suprimua, u vunë ligje jo në  bazë të Shariatit. Të gjitha praktikat e Turqisë do të shërbejnë si shembull. Nga vazhduesit e Islamit pati rezistencë si Rexhep Tayp Erdogan, Xhemaledin Kaplan etj.

        Shteti i Iranit ka histori speciale. Fillimisht ndoqi modelin turk. Po më 1979 Khomini e ktheu prapë shtetin në  rrugën e Islamit që  hoqi muzikën, pijet, veshjet. Khomeini u interesua shumë për   anën shpirtërore të popullit, por aspak për   ekonominë. Tani Irani është Republikë Islamike, fetare. Në Pakistan disa herë Shaira është hequr dhe vënë. Më 1977 u vendos prapë dhe tani quhet Republikë Islamike. Në  Sudan qysh më 1983 ligjet fetare të Kuranit janë në  fuqi.

5.         Mund të lulëzojë shkenca dhe kultura në  Islamizëm?

     Kur Helenet paganë ishin në  kulmin e lavdisë së qytetërimit botëror të lashtësisë, Islami nuk egzistonte. Kur lindi Islami kultura Heleno-Romake ishte futur në  vitet e errëta të historisë së saj. 100 vjet pas vdekjes së Profetit Islami u përhap në  gjithë Arabinë. Kalifi i Madh Harun al Rashid 786-809, e rriti akoma Perandorinë Islamike me qendër në  Bagdat, që  konkurante Bizantin.

       Arqitektura e ndërtimit të xhamive u zhvillua shumë. U ndërtuan spitale, farmaci nga Abdullah al Mamun 813-833. Aba Bakral Razi shkroi enciklopedinë mjekësore me 900 dhe tekste mësimi mjekësore.U hapën Universitete ku avancuan shumë mjekësia, matematika, fizika, astronomia, gjeografia, arqitektura, arti, literatura dhe historia. Matematika dhe algjebra u zhvilluan shumë. Emri i algjebrës vjen nga Al-jabr. Numurat arabe dhe koncepti i zeros u përhapën nga arabët në  gjithë botën islamike e jo islamike. Instrumenta të sofistikuar si astrolabi dhe gjithë paisjet e navigacionit të evropianëve që  zbuluan botën, ishin arabe.

            Por sot vihet re se shkencat aziatike janë shumë mbrapa ku horizonti, mundësitë dhe shumë të tjera kufizohen nga ligjet e Sharias. U shkrojt libri  Një mijë e një net nga Shehrazdi. Rubairat e Omar al Khajamit, Konferenca e Zogjve e Sufi Feridit, Xhelaladin Rumiu 1207-1273 etj i dhanë zhvillim kulturës arabe.

Pati shumë poetë të tjerë, u bënë përkthime të Aristotelit, Platonit dhe filozofëve të tjerë helene në  një kohë që  Evropa i kish lënë në  harresë. U përkthye e gjithë medicina greke nga Ahrum më 683 në  Aleksandri. Filozofët myslimanë u ndikuan shumë nga Aristoteli, i përkthyer komplet nga Akademia e Aleksandrisë në  arabisht.

6.         Është Islami tolerant për jo myslimanët? 

        Perandoria Romane në  gjithë territorin e saj i ka mbrojtur hebrejtë. Në  luftën e dytë botërore kur shkoi në  Marok komandanti i ushtrisë gjermane u takua me Mbretin dhe i kërkoi të dorëzonte hebrejtë. Nuk pranoi duke thënë se nuk ka asnjë hebre në  Marok, në  kohën që  ishin 250 mijë.

Në të gjitha shtetet synet bërëse, ku banori mysliman nuk mund të veçohej nga njç hebre, të gjithë hebrejtë shpëtuan. Nuk vritej asnjë person pa e verifikuar me këtë medotë të përbashkët islamo-judeo. Në  vendet kristiane ata dalloheshin lehtë prandaj edhe u vranë.

Vetë Muhameti nuk i ka keqtrajtuar kristianët në  Arabi. Praktika sot është ndryshe. Bota ndahet në  Myslimanë dhe jo myslimanë. Vetë Profeti thotë: Vdekje për   atë që  le fenë.

Ligjet e Islamit i mbrojnë minoritet, etj. Historia ka shumë shembuj për   tolerim dhe jo tolerim. Dikur tolerimi ka qenë më i madh. Historia tregon një fakt për   tolerancën. Kur Kalif Omari më 634 hyri në  Jeruzalem, ju garantoi lirinë që  të falen ku të duan, sipas besimeve të tyre, gjithë qytetit. Ai shpesh ka lejuar që  minoritetet jo myslimane të ngrejnë gjykatat e tyre të bazuara jo në  Sheriat.

Sudanezët dënuan me burg Hasan K.al Faki më 1998 se u bë nga mysliman në  kristian dhe më 31 Maj 2001 u lirua nga protestat botërore. Muhamet Sallam më 1989 u dënua në  Egjipt se u bë kristian.

7.         Përse në  ushqime & veshje Islami vendos kufizime?

Dietën, kreshmën, Ramazanin e ka Judaizmi, Kristianizmi dhe Islami. Por myslimanëve ju ndalohet të hanë mish derri dhe të pinë pije alkolike. Profeti thotë se: Trupi juaj ka më shumë të drejtë se ju, dhe ushqimi duhet vetëm nga ai që  të bën mirë. Allahu ju ka dhënë shëndetin, gjënë më të mirë. Në  Amerikë bëjnë pyetje: A është me të vërtetë mishi koshar për   hebrejtë dhe mishi hallall për   myslimanët më i garantuar që  vërtetohet edhe shkencërisht? Dihet se mishi i derrit është jo i mirë për   vendet e nxehta si Arabia dhe është më i miri për   vendet e ftohta si Siberia e Alaska.

8.         Islami  &  Perëndimi

Në Evropë kur lindi Kristianizmi egzistonin bazat e kulturës Heleno-Romake. Perandoria Bizantine jo vetëm e pranoi kristianizmin, por shtetin e bëri të pa ndarë nga feja. Myslimanët nuk kanë patur hegjemoni, u mungonte civilizimi.

Kur Perandoria Otomane drejtoi ushtritë kundër Evropës, u pa se ishte diçka artificiale. Që  të mundje Evropën duhej vetë Turqia të kishte transformuar veten në  gjëndjen sociale, ekonomike, edukative, gjë që  i mungonin të gjitha. Evropës ju desh mbi 300 vjet për t’i arritur këto.

           Evropa kaloi dalngadalë nga vend shoqëror agrar në  shoqëri industriale. Ky proces bëri të mundur lindjen e demokracisë dhe një strukturë sociale me shtet jo fetar. Pas vitit 1600 zhvillimi i Evropës ishte i gjithanshëm. Industrializmi, klasa puntore, çuan në  pluralizëm, të drejtat e njeriut. Ndarja e shtetit nga feja ishte jo vetëm ide e bukur, por një politike shkencore, një gjë e domosdoshme, e diktuar nga nevoja e modernizimit të shtetit. Që  të ishte eficent dhe produktiv një komb modern duhej organizim pa fenë, në  baza demokratike. E kundërta nuk ka zhvillim, gjendja do ngelej agrare.

        Kolonizimi i vendeve të tjera i dha gjithashtu zhvillim të madh ekonomisë Evropiane. Qytetet u rritën shumë. Në  këtë kohë gjendja në  botën arabe ishte akoma gati primitive. Koloni, varfëri, fe, xhamira shumë, shkolla pak. Ndryshimi i madh i Perëndimit e vuri në  lëvizje. Që  të merrte pjesë në  këtë zhvillim duhej të ndante edhe ajo shtetin nga feja, gjë që  qe e vështirë. Sa më i edukuar të bëhet një popull, aq më racional dhe tolerant bëhet ai.

         Shoqëria moderne e kishte gjetur demokracinë si të përshtatshme, si në  Evropë e USA. Por për   këtë demokraci kushtet u përgatitën duke kaluar qindra vjet.

Feja kristiane kurrë nuk e vuri politikën në  qëndër të saj. Bile Krishti deklaroi se Mbretëria e tij nuk do të jetë për   këtë botë.  Për   shekuj hebrejtë e Evropës nuk e bënë politikën e Evropës problem të Judaizmit. Por politika në  Islam asnjëherë nuk qëndroi e dorës se dytë.

         Politika në  fenë Islame është tani me rëndësi supreme, për   krijimin e një shteti Islamik. Por kjo ka qenë e vështirë. Duhet luftë, përpjekje (Xhihad) për   t’ia arritur kësaj. Dikur të dy sektet Suni dhe Shiite, pranonin një farë ndarje. Por tani një shtet është ideali Islamik, ku Kurani të jetë ligji në  jetën politike. Nuk është e vërtetë se për   myslimanët është vështirë të krijojnë shtet sekular-laik, por ndarja është e ndryshme në  botën arabe.

     Arafati sa ishte në  pushtet justifikonte ekstremistët myslimanë për violencën që  kryenin ndaj civilëve. Inkurajonte violencën si një vegël të politikës. Myslimanët e moderuar qëndrojnë të heshtur, ndihen të persekutuar.[1]

         Filozofi John Locke 1632-1704, deklaroi se për   fenë kristiane është më mirë ndarja me shtetin. Teologët myslimanë ndarjen e quajnë si sulm kundër fesë Islame dhe basimtarët myslimane. Ataturku mbylli gjithë medresetë (ndoshta këtu u bazua Amerika që  deklaroi se Medresetë janë shkollat ku rinia merr elementet e para të terrorizmit) dhe burrat e gratë i detyroi të visheshin si në  Evropë. Muhamet Ali në  Egjipt kundërshtoi influencën e Ulamës. Naser u bë militant anti Islamik dhe shpërndau organizatën “Vëllezërit Myslimanë “ duke i burgosur, internuar e vrarë. Reza Shah Palevi në  Iran ligjet e Kuranit Sharia i zëvendësoi me ligje civile 1921-1941. Ai ndaloi ditën e Hashureve si kujtim të Husein, si dhe vajtjen në  Haj. Veshjet islamike i ndaloi dhe ushtarët morën urdhër t’i hiqnin me bajoneta shamitë nga koka e grave nëpër rrugë. Në  një protestë paqësore kundër heqjes së shamive nga gratë, ushtarët hapën zjarr dhe u vranë mbi 100 veta. Gjithashtu  kur sundonte Muhamet Raza Shah (1944-1979), në  një protestë për  heqjen e Medreseve u vranë shumë studentë  nga ushtarët. Por ky regjim laik, nuk kishte asgjë demokratike, sepse SAVAK, policia sekrete dënonte pa gjyq, torturonte.

         Në përgjithësi Islami dhe praktikat e kësaj feje pak kuptohen dhe në  këtë mënyrë ka shumë zëra në  Perëndim dhe Amerikë që  japin gjendje jo shumë reale, ose bëjnë komente jo fort të goditura. Përshembëll, gazetari Bill O’reilly shkruan: “Fondamentalisti Islamik është armik i të Drejtave të Njeriut. Bota është në  rrezik, për   këtë u godit edhe USA me 11 shtator. Në  disa shtete islamike gruaja trajtohet si qënie dhe njerëzit e feve të tjera janë në  rrezik ndëshkimi.”

9.      Nacionalizmi

Nacionalizmi ishte krijuar në  Evropë dhe shtetet njeri pas tjetrit u ngritën në  bazën e nacionalizmit, homogjene, me të njëjtin identitet. Në  vendet arabe, shpirti nacional nuk egzistonte. Ata ishin qytetarë të Perandorisë Osmane dhe antare të Dar-el-Islam. Kishte shtete si Sudani ku jugu është kristian dhe veriu mysliman. Në  Liban egsistonin tre komunitete fetare, sunit, shiit dhe maronitet kristiane. Në  Siri, Egjipt, Irak nacionalizmi kuptohet nga elita dhe jo masa konservative. Në  Iran ishin shiitet me kulturën e vjetër persiane para islamike.

        Demokracia kishte edhe probleme të tjera. Në  Evropë demokracia formulohet si “qeveri e populli, nga populli, për   popullin “, në  Islam është Allahu dhe jo populli që  nxjerr qeveri të ligjshme. Është veshtirë për   vendet myslimane që  të nxjerrin përfaqësues për në qeveri siç vepron Evropa. Megjithatë ideali demokratik në  praktikë zbatohet. Kur iranianet hoqën Mexhlisin, asamblenë, kur bënë kushtetutë më 1906, Rusia ndihmoi Shahun ta rrëzonte. Më vonë amerikanët me Riza Shahun dhe britanikët penguan demokratizimin sepse Muhamet Reza Shahu që  mbështetën ishte diktator.

10.     Fondamentalizmi

  Fondamentalizmi Islam shoqëerohet me forcë, thotë Perëndimi, ndërsa fondamentalistët në  Judaizem, në  Kristianizëm, Budizëm dhe Konfucizëm s’kanë përse e përdorin forcën përderisa nuk ju interesojnë  problemet e shtetit dhe të politikës.

 Fondamentalizmi nuk është një lëvizje e thjeshtë.  Çdo formë e fondamentalizmit në  mënyra të ndryshme ka simbolet dhe tifozët e saj, por manifestohen në  mënyra të ndryshme. Fondamentalizmi nuk zhvillohet menjëherë si përgjigje e modernizimit evrapian, por shumë qetë.

           Fillimisht njësitë fetare përpiqen të reformojnë traditën e tyre dhe efektet e bashkësisë me kulturën moderne. Por kur kjo metodë nuk jep rezultate, disa kalojnë në  ekstrem dhe kështu lind fondamentalizmi. Nga të tre fetë monoteiste, me një Perëndi, Islami është në  fakt i fundit që  zhvilloi fondamentalistë, sidomos në  vitet 1960 – 1970 kur  kultura moderne kërkoi rrugë. Pas këtyre viteve fondmantalizmi kristian dhe Judaist ishte i qetë sepse ka kohë që  e ka përqafuar modernen.

        Fondamentalistët në  çdo fe kanë disa karakterisika. Janë plotësisht të pa pajtueshëm me eksperimentet moderne. Janë kundra gjendjes sekulare dmth laike dhe ateizmit. Fondamentalistët Islamikë janë agresivë, ata shikojnë pas, të kaluarën, vitet e Arta, para se të përqafojnë modernen. Por ato nuk kthehen më, sepse me dashje ose jo, bëhen shoqërues të kohës moderne, me emanicipim, liberalizim.

         Më kot bëhen kritikë të demokracisë e sekularizmit. Gruan, tregues emancipimi të shoqërisë së civilizuar, fondamentalistët e trajtojnë si në  bujkrobëri, për   bujqësi, shtëpi, nën vello. Në  këtë mënyrë duket sikur është nën hijen e kohës moderne. Ndërrojne anën e errët të medalionit, që  për   ta është anë me diell.

          Fondamentalismi  egziston si lidhje simbolike me suralizmin detyrues. Për çdo gjendje liberale ata bëhen ekstremistë. Në  Tenese, USA, me 1925 fondamentalistët protestane kërkuan heqjen e teorisë së Darvinit për   evolucionin nga mësimi nëpër shkolla.

Nga shtëpi private dhe shtetërore ideologjia e tyre u cilësua reaksionare dhe ata u tërhoqën. Shteti laik do kulturë jo fetare, edukim jo fetar. Në  këtë mënyrë me kalimin e viteve fondamentalistët  protestane bënë lëshime. Ndodh ndonjë rast që  fondamentalizmi  në  rrugën e liberalizmit bën më tepër se Izraeli apo Perëndimi. Ka edhe raste kur në  ndonjë zonë, si Israelitë në  Jeruzalem dhe New York, kthehen në  ultra ortodoksë. Të gjithë fondamentalistëve ju duket sikur luftojnë për   të mbijetuar, prandaj disa kalojnë lehtë edhe në  terrorizëm. Por shumica nuk ushtron akte violence, thjesht kërkojnë të kthehen te feja e dikurshme në  rrugë ligjore.

             Rruga për   të arritur qëllimin politik tek ata është forca. Nuk është mirë të mendohet se Islamit mund t’i nxjerrë problem ndonjë fanatik. Myslimanët janë në  harmoni me fondamentalistët e besimit të tyre në  botë në  lidhje me shtetin laik. Ka kristianë në  Greqi që nuk pranojnë ndarjen nga shteti dhe kërkojnë që  në  pasaportë të vendoset besimi që  ka secili. Në  gjuhën arabe fondamentalistëve u thërrasin Usuliyyah.

Në Iran Ahmadinejad thotë: “ne duhet të kthehemi te vlerat e Islamit dhe ato duhet të bëhen bazë për   zhvillimin e vendit.“  Ayatollah Ali Khamenei u tërheq vërejtje të moderuarve që  të mos i largohen Islamit, “të qëndroni besnikë të vlerave të revolucionit.”[2]

          Bill O’reilly thotë për   lexuesit Newyorkeze se fondamentalistët islamike janë kërcënim mbarë botëror. Liria e besimit i përjashton mediat brutale të udhëhequra nga kode barbare.[3] President Bush në  sesionin e Nato-s në  Stamboll i kujtoi botës Islamike se “disa  nxisin urrejtjen, masakrimin, teori konspirative e propaganda me fjalë, që  rinia myslimane nuk duhet t’i dëgjojë veçse të vërtetat, shpresat, e jo gënjeshtra e zemërim.”

11.     Perëndimi ndërmori kryqëzatat kristiane më1100-1200 ku e dyta masakroi 30 mijë çifutë dhe myslimanë në  Jeruzalem. Për 5 muaj rrjesht vazhdoi masakra në  këtë qytet, që  për   5 shekuj nën ligjet e Kuranit, jetuan si vëllezër të tre fetë e ndryshme, judaizmi, kristianizmi dhe islami. Kjo ishte eksperienca e parë e takimit të myslimanëve me perëndimin. Më 1187 Saladini rimori Jeruzalemin dhe për   një shekull aty pati qetësi. Kristianët nuk duhet të harrojnë kryqëzatat, por nuk duhet as të injorojnë Dar-al Islam që  kërkon të drejtojë botën.

         Që nga kryqëzatat Perëndimi e sheh Islamin si armik të civilizimit dhe Evropa i ka parë izraelitët jo me sy të mirë. Në  Perëndim ka egzistuar ideja se myslimanët janë fanatikë që  nuk bëjnë tolerim në  besimin. Fondamentalistët kolonizimin e Azisë vazhdimisht e kanë quajtur Al-Salibiyyah = kryqezatë. Në  këtë kohë fuqia botërore Islame u kthye në  një bllok të varur. Në  gjithë botën pati ndikim Perëndimi në  fe, modernizim, liberalizëm, sekularizëm. Lufta e fondamentalistëve kompeson drejtësinë?

        Feja kultivon vlera humane. Shteti ateist ngandonjëherë mund të jetë shumë agresiv, violent, përcaktues. Presidenti Klinton në  Iran mbështeti  në  postin kryesor konservatorin Mujtahid, Abdolkrim Sorush, që  i dha tre identitete Iranit, pro-Islamike, Islamike dhe Perëndimore. Ai thotë se Islami duhet t’i përshtatet industrializmit modern botror, të studjojë shkencat moderne, por t’i mbajë edhe traditat e shiismit.

          Dijetarët  Sunit thonë se armiqësia e Perëndimit ndaj Islamit vjen nga injoranca, si dhe nga eksperienca jonë e keqe me  kristianizmin. Ata pranojnë se me Perëndimin nuk duhet ndarë.

      Myslimani refuzon dualitetin trup-shpirt, intelektual-shpirtëror, burrë-grua, morale dhe ekonomike, Lindje-Perëndim. Myslimanët e duan modernen, por jo si e paraqet USA, Anglia. Ata admirojnë të bukurën, teknologjinë perëndimore, magjepsen me ndikimin e pushtetit pa gjak-derdhje, por nuk shohin dritë, zemër, anën shpirtërore. Ata duan të mbajnë moralin tradicional fetar dhe në  të njëjtën kohë të kooperojnë me aspaktet më të mira të civilizimit perëndimor.

       Dikush beson në  modernizimin. Profeti Muhamet pranon rrugën e mesme në  jetën fetare. Perëndimi duhet të mësohet me të drejtën e myslimanëve që  të bëjnë jetën shpirtërore fatare, të kooperojnë idealin islamik me politikën e tyre. Në  jetë për   çdo gjë ka më shumë se një rrugë. Njeriu ka mundësi që  të ruajë të drejtën e secilit, duke ruajtur të drejtën për   të zgjedhur se ç’rrugë do, -fetare, ateiste, apo sekulare.

         Në  Perëndim është më mirë që  myslimanët të qëndrojnë në  fenë e tyre. Myslimanët pranoi të jetojnë në  Islam, duke u mësuar edhe me moralin e kristianëve. Por shumë njerës në  Perëndim kanë humbur disa vlera shpirtërore. Feja ka ndihmuar në  kultivimin e vlerave humane tek njerëzimi. Islami mban një komb në  drejtësi sociale, barazi, tolerancë dhe nuk don t’i hedhë poshtë ato duke ja besuar institucioneve politike. Lufta e islamit është që  të ngulitë dhe të mbajë këto ndjenja që  për   Perëndimin nuk kanë shumë rëndësi. Këto të shohë Perëndimi dhe jo rastet ekstreme të forcës.

         Papa Benedict XVI e njeh mirë teologjinë e besimeve fetare. Ai nuk shikon tek fetë konservative të bëjnë ndonjë hap drejt moderimit, tolerimit dhe afrimit. Sa ishte pa u bërë Papë kishte deklaruar haptazi se Turqia, si një vend mysliman, nuk ka vend në  Evropën Kristiane. Tani shumë mendojnë se edhe shtetet  me popullsi  islame në  Evropë, Shqipëri, Kosovë e Bosnje, e kanë shumë të vështirë të futen në  Evropën e Bashkur, po për   këtë arsye.

 Në  shtator të 2006 Papa citoi një pjesë të thënë nga Perandori Bizant Manuel Paleologos II, të nxjerra nga dokumenta mesjetare në  lidhje me luftën e shenjtë Xhihadi.  “Tregomëni mua tani se çfarë solli Muhameti të Re, përveçse të këqia dhe antinjerëzore, që  i përhapi duke i predikuar si fe, me anën e shpatës.” Mbas zemërimit të ekstremistëve myslimane që  kryen edhe vrasje (motër Leonellan, italiane, në  Somali e vranë në  punë po atë ditë).[4]

           Thuhet sot në  mediat evropiane se bota myslimane do të vazhdojë ekspansionin e saj ndaj kristianizmit dhe vlerave njerëzore në Europë nëpërmjet Shqipërisë, Bosnjes e Maqedonisë. Profesori i Universitetit Johns Hopkins për   Advanced International Studies, Francis Fukuyama[5] në  librin e tij “ The End of History and the Last Man” thotë: “Perëndimi ka fituar. Bota do të këtë një sistem demokratik liberal me treg të lirë. Shoqëria Myslimane këtij sistemi që  shoqërohet me modernizim do t’i bëjë rezistencë. Vendet Islame e duan modernizimin, por jo me demokraci.

          Për   këtë bota është ndarë në, 1.-  moderne, me demokraci liberale dhe në  2. – në  botën që  kërkon të mbajë sistemet e vjetra, të cilat rrezikohen nga modernizimi ose kultura e civilizimit perëndomor. Feja kristiane, sipas amerikaneve, flet për   të mirën e të gjithëve, ndërsa feja myslimane flet vetëm për   veten.

            Në Perëndim nuk të dënojnë për   ato që  flet, shkruan, diskuton, ose deklaron në  media, internet, ose në  publik. Në  Egjipt më 22 shkurt 2007 u dënua një vit burg një djalë sepse në internet ishte  shprehur se: Nuk dua më të jetoj si në  shpellë, pa muzikë, internet e televizor. I jati u shpreh që  të ekzekutohet mqs ka thyer rregullat e Islamit. [6]

Duhet të theksojmë se Profesori nuk përmend ndonjë të metë të sistemit me demokraci të theksuar liberale, të cilat një vend i varfër ose klasat e varfëra  i ndjejnë. 

11.     Gruaja në  Islam

          Islami e shikon gruan, beqare ose të martuar, si një individ me të drejtë që  të disponojë pasurinë dhe të ardhurat e saj. Martesa është e drejtë e saj dhe mund të mbajë mbiemrin e prindërve. Veshja duhet të jetë sipas zakoneve lokale ku banon. Muhameti si lajmëtar i Zotit thotë se një besimtar është perfekt kur respekton të shoqen. Martesa në  Islam nuk është e shenjtë si në  kristianizëm, por e lirë që  secili nga partnerët vendos kushtet. Divorci nuk është i shpeshtë, dhe as i ndaluar. Sipas Islamit asnjë femër nuk duhet detyruar kundër dëshirës së saj, megjithëse sugjerimi i prindërve është i nevojshëm. Profeti nënën e quan person të nderuar., (Sura ?).[7]

             Një raport i Kombeve të Bashkuara tregon se në  Sudan vazhdojnë dënimet sipas ligjeve të Kuranit gjë që  shkelin të drejtat e njeriut. Në  Egjipt militanti klerik Ali Yahye donte të rrëzonte piramidën duke e argumentuar se e ka bazën në  adhurimet para islamike dhe jo në  Islamin. Në  Algjeri nuk mund të hipë në  autobus femra pa shami në  kokë. Në  Arabinë Saudite femrën, edhe turiste qoftë, e qëllojnë me gurë po që  se del pa ferexhe. Ne myslimanët e Hindisë deri më 1650 egzistonte zakoni sipas së cilit, po të vdiste burri, gruaja duhet të digjte veten e gjallë para funeralit. (Sati) Muhameti me gratë në  shtëpinë e tij në  Medina sillej krejtësisht ndryshe në  ç’ka shkruan Kurani. Në Palestinë, Egjipt, Algjeri, Afganistan, gratë pranuan të mbanin shami të holla të zeza, të tejdukshme dhe prapë u dënuan. Në  Marok, Fatima Mernisi, në  studimet e saj e nxjerr Kuranin dinjitoz dhe për   barazi. Ajo mëson në një  Universitet të Perëndimit, por meqenëse është femër nga Maroku, s’kanë respekt për   të…

         Në publik shumë gra lëvizin si hije, por brenda mureve të shtëpisë dhe dyerve të mbyllura ato janë krejt ndryshe. Një grua evropiane kur mbërrin në  Kajro ose Arabi e ndjen veten në  një botë burrash. Të duash të bësh shoqëri me femra vendase është e pamundur.

        Në  fakt si kuptohen të drejtat humane të njeriut në  vende me kulturë, fe dhe politikë të ndryshme? Në konferencën internacionale për   të drejtat humane, të mbajtur në  Gjermani, Irani ngriti problemin e veshjes. Kuba, Kina dhe Indonezia e mbështetën këtë kulturë relativiste. Ideologjia e të drejtave humane në  vende me fe të ndryshme, histori e politikë të ndryshme, kanë të drejtën ta zgjedhin vetë.

       Një e drejtë humane është e tillë  ashtu si kuptohet në  vende të ndryshme. Universalizmi i konceptit për   të drejtat e njeriut nuk bëhet me dekret. Nga kjo vinë dhe mënyrat e ndryshme të sjelljes ndaj grave.

        Në  disa vende me popullsi të bardhë dhe me ngjyrë, të bardhët kanë kontrollin mbi të zinjtë. Ata mund të godasin nqs nuk binden, i privojnë nga e drejta të jetojnë bashkë, të dalin me veshje si të duan, të gjejnë punë shtetërore, të punojnë pa leje që  të bardhët t’i kenë në  kontroll (dikur).

      Arabia Saudite gjysmë e popullsisë e privon nga të drejtat bazë. Poligamia, që  Kurani e pranon, nuk mund të ndalohet me urdhër veçse me ligj. Torturat dhe dhunimet shtëpiake, persekutimi, njihet me ligj në  disa shtete islamike dhe me 2002 u njoh edhe në USA. Por kur burri kontrollon apo komandon, ajo i ka vetë çelësat e derës së shtëpisë dhe makinës.

13.     Respektohet femra në  Islam ? 

        Me diskutime të kësaj natyre nuk merret njeri, se kudo ka pëerjashtime në  praktikë. Psh. sipas BBS News, 30 mars 2000, thuhet se në  Daka, Bangladesh, myslimanët kanë vënë në  një shtëpi tabelën: Hundrets of sex workers, dhe brenda janë 100 vajza myslimane vendase.  Tek S. Bukhari vol. 4 ; libri 56, nr 2858 lexojmë thënien e Profetit Muhamet: E keqia është në  tre gjëra: Tek kali, gruaja, shtëpia. Burri ka tjetëer status ndaj gruas Sura 2:228. Burri ka autoritet ndaj gruas sepse Allahu e bëri njerin superior ndaj tjetrit dhe ai jep jetën e tij për   mbrojtjen e saj. Gruaja është për   burrin, prandaj shkoni tek ajo kur të doni Sura 2: 223.  në  Kuran tek Sura 2 : 282 thuhet: Burri vlerësohet sa për   dy gra..

14.     Gruaja në  Hadith

           Gruaja në  shtëpi, nuk duhet t’ja refuzojëe burrit të saj seksin në  çdo kohë ditën e natën. [8] Burrat janë për   të luftuar, gratë për   të rehatuar burrat, për   të rritur fëmijët dhe për   të mbajtur shtëpinë. Për   punë nuk ishin, sepse në  fakt nuk kishte. Jetë shoqërore nuk bënin se njerëzit jetonin në  tribu. Ato nuk votonin, se votime nuk kishte. Fytyra duhej mbuluar se burrat isntiktivisht eksitohen nga lakuriqësia e femrave, gjë që  nuk ishte e mirë në  një vend pa ligje, pa polic e burgje. Kjo mënyrë veshjeje ishte masë e mirë për   nivelin e shoqrisë që  ishte. Hakmarrje për   çështje femrash nuk egzistonte. Ligji i nderit dhe turpit nuk egzistonte, si rrjedhim edhe ndërgjegjia nuk të vret, nqs puth një fytyrë zbuluar në  mes të rrugës. Në  një shtet islamik me kushtetutë e ligje, shumë gjëra edhe mund të ndryshojnë për   mirë.

           Në botën arabe prindërit dhe sidomos nëna nuk çohen nëpër azile ose shtëpi pleqsh. Respekti për   prindërit vashdon deri sa të rrojnë duke i mbajtur fëmijët  në  shtëpi dhe të kujdesen për   ta, sura 17:23-4.  Kurse civilizimi Perëndimor dmth kristianizmi tregon më pak respekt për   prindërit, duke i çuar larg shtëpisë.

            Familja në  Islam vazhdon të jetë më kompakte, më e bashkuar, dhe udhëheqja e babait, autoriteti i prindërve është më i mirë se në  jetën e Perëndimit të civilizuar.

15.     Shqiptarët dikur ishin në  prapambetje  nga niveli i varferisë, nga niveli i civilizimit dhe përsa i përket ligjshmërisë që  drejtonte shoqërinë. Ata,pas pushtimit ,gradualisht  nisën të shohin tek besimi Islam shumë thënie e rregulla që  u interesonin për   zhvillim. Mbi të gjitha, me pranimin e fesë së huaj turko-arabe, ata bëheshin nënshtetas turq dhe ,si të tillë, kishin shumë privilegje ekonomike..

Por edhe pse pjesë të tëra të tyre përqafuan fenë e pushtuesit, nuk u vunë në  shërbim të pushtuesit, nuk u bënë temena turqve, por thjesht ndryshuan mënyrën e jetesës. Kjo mënyrë e re jetese, solli ndryshime në  fjalor, në  zakone, në  veshje, në  psikologji dhe emrat e të parëve as që  donin t’i përmendnin e t’i kujtonin.

          Të lindur dhe të  rritur me pushtuesin në  krye,për një periudhë  rreth 500 vjeçare, ata trashëguan e mbartën  shumë zakone e mentalitete të orientit, të cilat në njerën a tjetrën masë,  rëndojnë edhe sot  te mjaft myslimanë  në Shqiperi, Kosove, Maqedoni e Mal të Zi. Bile çdo gjë orientale, që  në  përgjithësi nuk jane të mira për   një shoqëri të lirë e moderne të Civilizimit Perndimor, mjaft prej tyre akoma  e quajnë të mirë.

 Psikologjia që  fituan me përqafimin e Islamit do të ndikojë për   keq edhe për   shumë vjet akoma, përsa i përket krijimit të shoqërisë së lirë, të përshtatjes me psikologjinë evropiane, të mënyrës së jetës me tolerim, faljë, pa e prekur tjetrin në  punën e tij private, për krijimin e nje demokracie të lirë.

 

 

 

PS.       Pjesë nga studimi i kryer sipas kërkesës se Georgetown University, Washington.       

                             

 

 

 

 

 

 

 

 

---

[1] Hillel Newman, The Christian Science Monitor, 8 mars 2004

[2] Nazila Fathi, New York Times, 6/3/2008

[3] Këtë material e gjeni tek Bill O’reilly në  E-mail info@creators.com

[4] Papa Benedikt kërkoi ndjesë, meqenëse nuk ishin mendimet dhe opinionet e tij për   ato që  citoi.Marë nga New York Times 6 mars 2008 dhe amNY.com, 18 shtator 2006.

[5] Francis Fukuyama, “ Radical Islam can’d beat democracy and capitalism” artikull në  gazetën The Guardian, Thursday October 11, 2001

[6] Cato’s Letter, Message on Liberty, Fall 2007, Volume 5, Number 4, USA

[7] Materiali është marrë nga American Muslim Council, dhënë në  librin “Muslim Business Directory,”  IX, Yellow Pages, New York, faqe 51.

[8] S. Bukhari

Posted in Blogroll | No Comments »

Ditarët e përjetshëm të historisë

31/01/2012 by admin.

 

Duke biseduar artistikisht me bustin e heroit Jusuf Gërvalla

 

 ( Vepër e skulptorit Idriz Balani )

Reportazh nga Agim Bajrami

 

Një udhëtim në Kosovë mund të bëhet sot për shkaqe ose sebepe nga më të ndryshmet , vetëm   ose me persona të veçantë . Gjatë dimrit kjo trevë bëhet vetvetiu si vend pelegrinazhi për ne shqiptarët e këtej kufirit, pasi malli ynë për  këtë vend ende nuk është shuar .

 

Por kur këtë udhëtim e bën me Idriz Balanin , sebepi është i njëjtë dhe shumë i bukur . Shesheve dhe rrugëve të Kosovës do tꞌu shtohet edhe një skulpturë tjetër heroi . Kështu nëse vitin e kaluar Balani realizoi me sukses bustet e dy prej figutave të njohura te Pejës e mbarë Kosovës , Enver dhe Ali Hadri, ketë radhë i takon sheshit qëndror përpara kino-teatrit të ketë përherë pranë vetes bustin e njërit prej emrave më tronditës e më të veçantë të historisë së re të Kosovës, poetit , artistit dhe politikanit të  njohur të  viteve 80 Jusuf Gërvalla . Ai do të rrijë atje nën sytë dashamirës të grykës së Rugovës dhe valët e Lumit të bardhë në një dialogim të përhershëm e të pa zë me to . Tashmë atij që dikur shokët i thoshin prijësi i ujnave do ti bëjë shoqëri ajrit dhe frymës së përmalluar të pejanëve të tij, vendlindjes që nga largësitë e emigracionit i premtonte se sꞌdo të dashuronte tjetër gjë me këtë zemër të mjerë veç teje. Çdo hero ka një ikje të bujshme nga kjo jetë , por edhe një rikthim tjetër edhe më të bujshëm . Duke dëgjuar vargjet e këngës së vjetër popullore “ o djema ç’është kështu , vitet tutje e ju tëhu “,  më duhet të besoj edhe unë sadopak te ideja e ringjalljes , duke u bëre kësisoj  pakes besimtar . Ma shton më shumë këtë  ndjenjë edhe drithërima që vjen nga trupi i bronxtë i heroit dhe vështrimi i tij që ngjan se buron nga një vatër e zjarrtë  në keto ditë të dëborta dimri .

 

Në faqen tënde të bardhë kam parë dritën, qepallat e gjata të grunajës ,

 

Në tehun tënd të bregut, në muranat e gurta bardh .                                                             

 

 Ti je një çifteli e një karrocë e vjetër në pëlhurë .                                                                  

 

Janë këto vargje që do ti këndonte tidhjetë e ca vjetë më parë poeti dhe heroi Jusuf Gervalla , fshatit të tij të lindjes Dubovik . Ai fshat në të cilin poeti lindi e u rrit dhe ku e la amanet ti bënin dhe varrin .                                                                                                                    

 

 S’ka çati

 

vetëm një shteg  i ngushtë dritëhëne  

 

e bie të butë hapin e nënës  në ëndrrën time ,

 

në shtratin tëmbëlor   

 

në skutën plotë dritë .                                                                                                                        

 

30 vjet që sꞌe kemi më mes nesh heroin e këtyre vargjeve dhe të manifesteve të bashkimit , 30 vjet që shtegun e fshatit dhe plepin e vjetër të oborrit  ka marrë malli dhe dënes i përmalluar . Po kush ishte Jusuf Gërvalla në vetvete ? . Cili është ky burrë të cilin nëna Kosovë e nisi në perëndim prej mishi, zëri dhe gjaku dhe tashmë po e pret të shndërruar në Bronx pavdekësie ? Në faqet zyrtare të ëikipedias shkruhet se :                     

 

Jusuf Gërvalla poet shqiptar dhe atdhetar i shquar, lindi më 1 tetor 1945 në Dubovik, rrethi i Deçanit, nga një familje bujare. Vritet mizorisht më 17 janar 1982) në Untergrupenbah (Gjermani).

 

Shembulli i tij mbeti i gjallë nder intelektualë të kohës moderne, si shkrimtarë dhe atëdhetarë i shquar përe liri deri në vdekje.

 

Jeta e Jusuf Gërvallës ka qenë e vështirë, vdekja e tij ka qenë tragjike. Për këtë është thënë e shkruar shumë dhe do të thuhet e do të shkruhet shumë. Por, edhe shkrimtari J. Gërvalla pësoi vështirësira të mëdha. Për poetin, prozatorin dhe dramaturgun Gërvalla është thënë e shkruar relativisht pak. Vepra e tij letrare nuk është tepër e njohur, me gjithë botimin shëmbullor që ia bëri J. Gërvallës më 1992 Sabri Hamiti (Jusuf Gërvalla: Vepra letrare. “Ora”, Prishtinë, 1992). Opinioni e respekton dhe adhuron dëshmorin e kombit, simbolin e luftës për liri, shembullin e kurajës prej qytetari dhe intelektuali, ndërsa duket se e harron shkrimtarin e rëndësishëm që ishte dhe mbetet. Roli i tij prej simboli të qëndresës e hijesuaka faktin se ishte poet i dorës së parë.

 

Në letërsi, ai nuk i takonte qarkut të “lapidaristëve” të poezisë fjalëpakë që e shoshiste të tashmen me shkrimin simbolplotë alegorik në petkun e arkaikes mbikohore e në frymën e visarit të traditave të lashta gojore.

 

Zëri i tij poetik ishte zë më vete, mjaft origjinal, personal dhe individual. Poezia e tij na flet drejtpërsëdrejti, ngrohtë, zbutë, thellësisht njerëzor e me një sensibilitet të stërholluar. Në dy përmbledhjet e tij të para - “Fluturojnë e bien” (1975) dhe “Kanjushë e verdhë” (1978) - poezia e tij merrej kryesisht me vatrën e poetit tek janë mjaft kuptimplotë titujt e cikleve “Shtëpia në kornizë” dhe “Skena nga jeta e fshatit”. Poezia e tij e përmallshme e këndon dashurinë, e kujton dhimbshëm (dhe pa idilë ruraliste) vendlindjen dhe na e rrëfen porosinë e saj qëndrore, kërkimin e poetit për “pak frymë njeriu e pak dritë qiriri”. Me kohë, duke u bërë gjithnjë e më shumë refleksiv poeti kaloi gjithnjë e më shumë te një qark më i gjerë tematik dhe te të folurit poetik me bukuri e begati të rrallë metaforike e figurative. Kështu, poezia e tij e përmallshme e vendlindjes gjithnjë e më shumë bëhet edhe universale. Në vëllimin e tretë poetik, “Shenjat e shenjta” (1979), kemi të bëjmë dhe me fjalë e elemente si “hije”, “pluhur”, “frikë”, “terr”, “ftohtë”, “varr”. Shkallëzohen vetmia dhe shqetësimet e poetit që flet shpesh edhe për fundin dhe vdekjen. Me një thellësi që nuk hetohet në lexim të cekët, na qet tabllo tejet të qëlluara të groteskës që e quajmë “jeta”. Thelbi kryekëput human i vargjeve, ligjërimi lirik dhe substancial i poetit të mallit, të dashurisë, të dhembjes, të vetmisë e të vdekjes e bëjnë Jusuf Gërvallën një zë të patjetërsueshëm të poezisë së re shqipe.

 

Një natë para inagurimit të bustit të heroit , atmosfera para kino – teatrit në Pejë ishte e gjallë e festive . Le të frynte sa të donte acari nga gryka e thiktë e Rugovës , se grumbulli i njerëzve do të vinte gjithnj i duke u shtuar. Janë me dhjetra artistët , poetët dhe intelektualët pejanë , që vijnë e qëndrojnë përpara cohës së kuqe me të cilën është mbuluar busti dhe nuk u durohet sa të vijë e nesërmja për ta parë dhe prekur atë me duar . – E ty tu rritë ndera or Idriz Balani, se na e ke ba kët djalë të kosovës sikur me kenë i gjalle – thotë i përlotur njeri prej të afërmëve të heroit , ardhur enkas që nga Zvicrra e largët .            

 

Të njëjtën njgyrë lotësh  vërehen edhe në sytë e bashkëshortes së tij Suzanës .  

 

– Më duket se ma ke kthy në shtëpi  Jusufin – thotë ajo mes ngashërimash e emocioni të veçantë . Për Suzanën kanë mbetur të p ashlyera momentet e jetës dhe të bashkëjetesës me të –  Jusufi – thotë ajo , — ishte një bashkëshort dhe prind shumë i mirë , i cili i donte dhe bënte shumëçka për ne . Mbas ikjes prej Kosove dhe vendosjes në Gjemani, punët e tij ,dhe veprimtaria atdhetare në sherbim të Kosovës u shtuan shumë , gjithashtu u shtuan dhe kërcënimet, dhe përpjekjet e UDB për  ta eleminuar atë , por Jusufi mbeti përherë i dashur dhe i pa trembur .                                                                                                  

 

Suzana dhe Jusuf Gërvalla ishin dhe mbetën një çift që e deshën dhe e respektuan njëri - tjetrin deri në fund . Nga martesa e tyre ata patën tre fëmijë , njëra prej të cilave , e bija Donika , një ndër flautistet më në zë shqiptare në fund te viteve 80 . Mbas vrasjes së Jusufit e vëllait të tij Bardhoshit në Untergrupenbah në Gjermani me atentat , Suzana dhe fëmijet e saj të mbetur pa përkrahje dhe nën rrezikun e përhershëm të asgjësimit fizik, u detyruan të vinin në Shqipëri .        

 

Shumë hoqi gjatë tërë jetës se saj kjo grua trupimët dhe fjalëpak , për tꞌi rritur dhe edukuar fëmijët me amanetet e të shoqit . Eshtë një njeri që të bën për vete qoftë me mënyrën se si flet, qoftë edhe me mënyrën se si ta qet kafen e mirëseardhjes ne një nga vizitat tona  atje në shtëpinë  e saj të ngrohtë,  mbushur me libra shkrimtarësh të shquar botërorë , e portrete të Jusufit në një nga lagjet më popullore të Prishtinës .

 

 – Asht kafe e Kosovës – thotë ajo me buzëqeshjen e saj karakteristike , — edhe Jusufi  jem kështu e pinte dikur . Duke na vënë përpara veprat e zgjedhura të të shoqit, biseda fillon e zgjerohet rreth  jetës dhe krijimtarisë së tij të bollshme në poezi , tregim si dhe në romanin “ Rrotull “.                 

 

 E bija Donika na citon edhe diçka nga impresionet e shënuara nga shkrimtari Ismail Kadare në fundin e njërit prej këtyre librave për veprën e të jatit : “ Poet, prozator , publicist , militant Jusuf Gërvalla, kishte të gjitha cilësitë , që e bëjnë atë të shquar. Një personalitet të letrave e të kulturës që për fat të keq mundësitë e tij mbetën të pa shprehura plotësisht . Pak kohë më vonë atë e vranë së bashku me të vëllanë në Untrgrupenbah pranë Shtutgardit . Vrasja e Jusuf Gërvallës ndërpreu në mes një nga krijimtaritë më origjinale e më me kolorit të letrave shqipe . Në mbarimin e vitit 1981 në panairin ndërkombëtar të librit në Frankfurt , unë pata rastin ta takoj atë . Erdhi tek stendat e librit shqiptar së bashku me të vëllanë në një ditë shiu , pa rënë fare në sy . Trup mesatar gjysëm biond , ai kishte në tërë qënien e tij atë lloj thjeshtësie e paraqitje të zakonshme , pas së cilës ndihet menjëherë thellësia dhe e pa zakonshmja “ .Duke u shoqëruar nga thëniet e këtij shkrimtari të madh, nuk mund ta shijoj kafenë e Suzana Gërvall ës pa i citur asaj gjashtë vargje poetike , marrë nga vëllimi i parë me poezi  kushtuar asaj :         

 

 “ Ma fal zanin e bilbylit natyrë         

 

që të këndoj për të

 

prej kangëve ma tmira që di sirenë                                                                                         

 

ma mëso nji qi tja këndoj asaj                                                                                                

 

e kënga që do ti këndoj asaj                                                                                                   

 

ka me qenë ma e mbrama ,                                                                                                     

 

por pa dyshim ma e këndëshmja .                                                         

 

Suzana ka shumë për  të na treguar për bashkëshortin e saj, por ajo flet pak si gjithmonë dhe kujtimet di tꞌi mbyllë në vetvete . Në vend të saj flet Donika , e bija . Me një buzëqeshje të drojtur , që sꞌi ndahet nga fytyra flet për të atin sikur të ishte ndarë vetëm para pak kohës– Unë e mbaj mend babin – thotë ajo – aty në shtepinë tonë në Unergrupenbah , kishte një makinë shkrimi dhe shumicën e kohës së lirë ai e kalonte aty duke shkruar . Ndonjëherë unë shkoja dhe e ndërprisja nga puna . Ai nuk zemërohej për këtë, por e linte për disa çaste punën dhe më lexonte diçka nga ato që shkruante . Babi im nuk mund ta duronte robërinë e KosovësPër këtë ai zhvilloi një veprimtari të njgeshur politike , për krijimin e një fronti të bashkuar të të gjithë shqiptarëve të Kosovës në emigracion . Një pjesë e mirë prej tyre e mbështetën atë pa rezerva dhe iu bënë bashkëpunëtorë , pamvarësisht koncepteve dhe mendimeve të ndryshme alternative . Njëri prej tyre me të cilin babi kishte fillimisht mosmarrëveshje por që më pas u bënë miq të ngushtë deri në vdekje ishte edhe xhaxhi Kadri Zeka . Ata ishi së bashku në të njëjtën makinë atë natë të errët janari kur i vranë pabesisht në atentat  agjentët e UDB dhe tradhëtarët e pa shpallur të Kosovës

 

 

NJë portret më të saktë të krijimtarisë së tij letrare dhe të qëndrimit të tij të pa pajtueshëm me pseudo shkrimtarët e kohës e jep dhe studiuesi Rushit Ramabaja , në Akademinë solemne që u mbajt në në sallën e madhe të kino – teatrit  me 17 Janar , në 30 vjetorin e vrasjes së tij  .  – Jusufi  asnjëherë nuk pranoi të hynte nën ombrellën zyrtare të shkrimtarëve luajalistë të kohës  –  thotë ai ,  – përkundrazi gjatë tërë kohës në Prishtinë , ai u muar me shkrime që kritikonin këto qëndrime luajaliste , përkrahu grupet e shkimtarëve dhe artistëve të rinj , e donte dhe e mbronte folklorin dhe traditën popullore . Për të jugosllavizimi i artit dhe kulturës shpinte dtrejt zhdukjes së identitetit dhe karakterit shqiptar . Në shumë poezi të këtij autori ,simbas fjalës së kritikut dhe studiuesit Sabri Hamiti ngërthehet kontrata e pa prishur të autorit me vendlindjen si dhe kryqimin e plotë të identifikimit dhe meditimit për ambientin dhe shkrirjen e mbamendjes kolektive me sensibilizimin e lidhjen e pa preshme të krijuesit me ambientin e dashur. Vargje kuptimisht të mbaruara dhe strukturalisht të harmonizuara e krijojnë këtë poemë e cila e nisur në fillim si  një idil bëhet një këngë e dhimbjes, një elegji me  ton elegjake i përshkuar nga malli . Poeti në marëdhënien me ambientin e vetë mitik dhe të mitizueshëm e bën përbetimin për mallin dhe këngën e vete se po largohet aq sa për të shtruar pyetjen themelore ;  Kush na mban kënga apo pikëllimi?  Dhe për tiu përgjigjur e vetngushëlluar njerëzisht përfundimisht ta duam njeriu njeriun. Flet testament në të cilën mbyllet libri kanjushë e verdhë poeti parasheh fundin e vet të mundshëm dhe njherësh të identifikuar në ambientin e këngës së vetë . Në këtë udhkryq ndjenjash ai do të shpreh dëshirën e tij le të thyhet cdo pasqyrë që ka ballcamosur ballin tim e merrolen e castit plot mllef Jusuf Gërvalla e zhvilloi krijimtarinë e tij brënda viteve 70, ndofta edhe më pak siç ngjet  gjithmonë me krijuesit që e ndiejnë nëpërmjet shenjave të brendshme  fundin e tyre. Por edhe pse  në këtë periudhë të ngushtë kohore ai la këto vepra ;

 

Fluturojnë e bien “ -   Poezi   1975

 

Kanjushë e verdhë “   Poezi   1978

 

Shenjat e shenjta  “    Poezi   1979

 

Rrotull  “                  Rroman   1983

 

Procesi  “                   Drame   1984

 

Jusuf Gërvalla i mbylli sytë por gjurmët që la ai në historinë e kombit janë aq të mëdha e të thella sa edhe po  të mundohesh tꞌi  fshish është e pamundur sepse siç thotë ai në një nga vargjet e veta :                         

 

“  Njeriu që nuk i kthehet kurrgjësë dhe kotësisë së zezë  lë atje hapa mendimesh që sfidojnë çdo lloj ere e fortune. Vepra e tijë është  jo vetëm ditari shpirtëror i një njeriu që aspiroi lirinë në kushte të vështira por edhe një diell vizionar që i paraprin udhën shkrimtarëve dhe inteligjences së re kosovare.

 

 

Duke vizituar shtëpinë e Jusuf Gërvallës në fshatin Dubovik të Komunës së Deçanit së bashku me skulptorin Idriz Balani na duhet të përshëndoshemi me vargun e gjatë të burrave të këtij fshati. Ata kanë dalë  atje në skaj të rrugës me sy të menduar e një pikëllim të dukshëm sikur ai të ishte djali i tyre. Të gjithë nguten ta falenderojnë dhe tꞌi shprehin mirënjohjen artistit durrsak për  veprën e tij të realizuar aq bukur.

 

-Na bëre që të shkojmë më shpesh tash në Pejë për ta parë dhe për tu çmallur sy më sy me Jusufin tonë sepse shumica prej nesh e kemi pasur shok dhe vëlla.Ai e ka dash fshatin e tij . Jo më kot thotë njëri prej tyre- arsimtar I këtij fshati ai e konsideron Dubovikun e tij “burim I lotëve të tij të shtrenjtë”.   Në Dubovik atë ditë kishin ardhur pjesa më e madhe e burrave te zonës së Dukagjinit, ish bashkëfshatarë të tij , shokë e miq dhe një pjesë e madhe e inteligjencës dhe politikiës kosovare . Do të vihej guri i parë për të ndërtuar kullën e vëllezërve Gërvalla , atë kullë e cila nxorri nga gjiri i saj vëllezërit legjendar Jusuf dhe Bardhosh Gërvalla të cilët , me veprimtarinë e tyre në shërbim të kombit u bënë silmbol i bashkimit dhe i lindjes së Kosovës së re.  Merrnin pjesë Ministri i Kulturës ,  Sportit dhe Rinisë Z. Memli   Krasniqi , Kryetari i Komunës së Deçanit Z. Rasim Selmanaj , Kryetari i Komunës së Pejës Z. Ali Berisha , etj. Duke folur përpara qindra qytetarëve pjesëmarrës, Ministri Krasniqi theksoi se ky obiekt ka një rëndësi të jashtëzakonshme historike dhe do të shoqërohet edhe me restaurimin dhe konservimin e shtëpisë së vjetër të kësaj familjeje. Synimi ynë –  tha ministri është të ndërtojmë e promovojmë vlerat tona historike, sepse këto vlera do të jenë në shërbim të gjeneratave të ardhshme për tꞌi edukuar ato me dashurinë për heronjtë dhe të ardhmen.                                                                                               

 

Në orën 12 të po kësaj dite përballë kino - teatrit të Pejës, në prani të shumë qytetarëve pejane dhe miqve të ardhur nga e gjithë Kosova në momentin kur coha e kuqe që mbulonte bustin u hoq, në sytë e Suzana Gërvallës lotët nisën të rrjedhin si burimet e Drinit të Bardhë dhe jo vetëm asaj. Janë të shumtë ata që e kanë njohur atë dhe nuk I përmbajnë dot emocionet. Djali, shoku dhe vëllai I tyre, poeti, shkrimtari dhe heroi i Kosovës ngjan për një cast se do të zbresë nga piedestali I mermertë e do të takohet me ta qafë më qafë, si vëllau më vëllanë.

 

 “Lotët po përcjellin këngën time krenare

 

Derisa unë shijoj zjarrin që shuhet ngadalë

 

Kujtimet janë të zjarrta si grunajat

 

Në diellin e korrikut kall.

 

Mysafir I pritun me mall kam me qenë

 

Për ty vendlindja ime e dashtun.”

 

 Zbulimin e bustit  nën duartokitjet frenetike të pjesmarrësve , por edhe mes lotëve dhe emocioneve të jashtëzakonshme e bëri Kryetari i Komunës së Pejës  Z. Ali Berisha së bashku meKryetarin e Komunës së Deçanit z. Rasim Selmani, në prani të  bashkëshortes së Jusufit , Suzana Gërvallës dhe të bijës Donikës.

 

Duke ndjekur  këtë eveniment mꞌu krijua përshtypja se erërat që fryjnë përmbi Pejë ndaluan për një çast si për tꞌi uruar heroit mirëseardhjen. Sepse në Kosovë njerëzit dhe natyra të sapo dalë nga një lëngim i gjatë i robërisë kanë ca lidhje të brendshme që zor se shpjegohen . Janë lidhje që më shumë se gjithçka kanë të bëjnë me kultin e qëndresës dhe vizionin e ardhmërisë. Jusuf Gërvalla, poeti, politikani, dhe dramaturgu i viteve ꞌ80 kur guxoi të sfidojë diktaturën e njërit prej regjimeve më të përbindshme të Evropës me siguri që kishte dhe bekimin e tokës që e lindi dhe ajrit kosovar që i mbushte mushkëritë , bekimin e diellit të cilin në një nga poezitë te tij e krahason me përjetësinë;       

 

Gjyshi  im

 

Gjyshi  më i çuditshëm në këtë planet                                                                                   

 

  e mat me shkozë perëndimin e diellit                                                                            

 

është ora e saktë e ditës ajo urti       

 

                                                                                 

 

  kur s’ke çꞌka thot nuk lypset ngi .                                                                            

 

Duke u ndalur përballë kësaj skulpture të duket se skulptori Idriz Balani ka ditur të  depërtojë brenda cdo qelize dhe çdo sekonde frymëmarrje të heroit . Unë që e  kam ndjekur që nga fillimet e punës së tij për realizimin e kësaj skulpture e di se sa ka studjuar skulptori për  tꞌu bërë  mik shpirtëror me heroin. Duke qenë njeri i përmasave të mëdha e të jashtëzakonshme, krijues e politikan i ndjerë, realizimi i këtij busti paraqiste vështirësi të jashtëzakonshme . Sepse së pari duhej kapur portreti shpirtëror i tij ,  qëndrimi dhe mesazhet që duhet të përcillte ai . Javë dhe muaj të tërë skulptori dhe heroi biseduan e rrahën mendime deri sa erdhën në një mendim të përbashkët.  

 

Busti i Jusuf Gërvallës që për shumëkënd nga ata që e njohin ngjan si  i gjallë është ë derdhur në bronx dhe ka madhësinë 1.75 cm i lartë. I vendosur në një bazament prej graniti, forma dhe shprehja e tij artistike të krijon ndjesinë e një njeriu largpamës dhe vizionar në veprim e sipër, me një dorë të mbështetur pranë gjoksit dhe në dorën tjetër duke shtrënguar gazetën “ Bashkimi Kombëtar “ , që dilte në emigracion me iniciativën e tij.  Ai sikur don tꞌu thotë  të tjerëve se sakrifica dhe vetmohimi për çështjen madhore të kombit janë nga gjërat më të pakta që mund të bëjë një njeri . Autori është kujdesur për çdo detaj dhe element të kësaj vepre duke filluar që nga flokët e tij  të shpalosura nga era, ashtu dhe në vështrimin e drejtë dhe të mbushur me mirësi e krenari kombëtare. Ja si do të shprehet për këtë vepër piktori dhe kritiku i njohur  shqiptar Kujtim Buza në një nga shënimet e tij për këtë bust ; “  Vepër që meriton respekt për faktin se shpreh ndjenja të vërteta njerëzore dhe artistike dhe është e mbështetur fuqimisht në vlerat më të arrira të artit tonë kombëtar “ .  Të tilla vlerësime skulptori Balani mori edhe nga piktorët e njohur të asaj zone si :  Drejtori i Galerisë së arteve të Pejës Zymber Mulliqi , Drejoresha e Drejtoratit për Kulturë Rini dhe Sport Znj. Shpresa Gjonbalaj ,  Piktori Vullnet Begolli , Profesori I historisë z. Zejnulla Ismajli , shefi I kulturës z. Aver Husaj , nga shoku dhe miku e heroit z. Skënder Balata ,  etj .  Së fundmi do ta ,byll me një shprehje shumë interesante të poetit dhe gazetaerit të njohur të Radio Shkupit z.  Mustafa Spahiu, i cili në mes te emocioneve që i ngjall kjo vepër thotë ; “  Na e mbolle Pejën me skulptura të arrirra o Idriz Balani! Janë aq të gjalla sa u mungon vetëm fjala në gojë .  Jusuf Gërvalla  i kthehet Pejës mbas tre dekadash mungese, por Peja dhe Rrafshi I Dukagjinit e kishte atë në zemër dhe e kishte pritur gjatë për tꞌu çmallur. Tashmë ata janë pranë e pranë duke mos u ndarë më kurrë. Deri në përjetësi…

 

Pejë, 17.01.2012

Posted in Blogroll | No Comments »